Tag Archives: İbrahim Canbulat

Travels and Surveys in the Northern Asia-Minor* by Richard Leonhard

* Translated by İbrahim Canbulat from Leonhard, R. Papahlagonia / Reisen und Forschungen im Nördlichen Kleinasien, Dieter Reimer, Berlin, 1915, pages 137-147. Place names are left as in German transliterations. This text is still under editing.

About Ovadjumasi after Kodjanos

11.X.

Many farmers from the area of ​​Zafranboli come already for tomorrow’s market. For the first time again I see four-wheeled car, and also to the axis not the full wooden discs, but wheels with rims and spokes of wood.

Cheleby-koi[*] is located 1 1/2 km from the bazaar. We march thru the southwest valley out of Kuru getschid (dry = ford) a yoke which leads to southward. We adhere to the hills to the west which stretches north with a densely populated plane, to the south the land falls to the basin of Zafranboli. The path there leads and turns off over the nearby village Ovatschi which is uninhabited and desolate. In Chodjadjyk we are still in 835 m height. From here the terrain falls gradually towards the basin of Zafranboli, which is about 450 m deep. Ahead towards the northwest, the terrain rises gently to Olos Dagh, while in the West at least 500 meters higher, rising abruptly Isbadagh closes the horizon.

The road turns unceasingly along the sling of Olos-Dagh, which is heavily wooded and ride beginning approximately at the same height, valley walls high above a river, which is at Tschapar-özü (probably the Sapandjiler Tschihatcheffs) valley with a coming from the south depth[†]. Then the trail descends and ascends finally into steep curves for Ova-chai, to the south of the suspension lowers the path of Zafranboli itself. Olos-chai meets with the road at the left bank leaving convenient land for Ova Djumasi (315 m), which covers a Djami and Han. A bit further down leads on the right side Olos-chai, winding through a deep valley. As the horses are very tired of the descents, so we stay in the Han of Ova-djumasi, passed by the many farmers to the market after Eflani-bazar. At night noon raises a heavy rain and storm, which also continues for the night.

12.X.

Ovadjumasi must provide in good weathers an incomparable view, but unfortunately the rain did not stop. Since Eflanibazar, I could not have fresh bread, barely pulled out of the oven half-baked dough was uncomfortable, so I used the day to starvation, and succeeded better than the host of the Han could offer nothing but tomatoes. With which how Handji can live is not clear to me. The farmers buy a cup of coffee 5 para[‡] and are saved outside they crept into their carts, despite the pouring rain. Their horses were also outside overnight. It rained all day through until midnight. The air pressure rose 24 hours to 10 mm.

13.X.

As my condition improves and the weather had cleared, I left early to visit the previously unknown Kodjanos district (in jihan Numa real Gödjenes). The road in the valley to Bartin, which we initially followed a part at least in summer, be an important connection. Here I need to rectify the same that of Ovadjumasi down the river valleys there is only one road on the map. In reality, the riverbed itself serving as a way too often in Anatolia. We came very slowly to the smooth stream gravels along. Many sycamores are in a valley, which is uninhabited. Only to carriers at half height are occasional small settlements how Deli Fazlo-Koei. The plateaus are both sides of two – 400 m above the valley floor.

With a Han on the river, which lies in 210 meters to the southwest of the lie at the height Dayb-Koei, we leave, run by a young farmer, the valley to follow for the transition after Kodjanos. On a steep slope stream bed, we climb the left side of the valley up through sandstone. The forest is lush, consisting of oak, alder and sycamore trees and undergrowth of laurel, and has large ferns.

The almost invisible path was very difficult, the last ascent to the village Merkeb-Oren (= donkey ruins, 435 meters) pretty steep. From this village, we take in a gentle climbs the yoke of the watershed and pulled the hills up to the higher part to one of the sections of the village Ütsch-Basch (585 m), on the slope down Herkimen-su flowing brook, whose sole we arrive at 475 meters and the run we follow down.

Once the stream has resulted in a fort coming river water-rich from Isba Dagh above Akviran, we follow the course of west-north-west. The broad valley connected by wooded hills, one is partially cultivated and, as indicated by the most common place names in “viren”[1], ancient culture soil. The inhabitants are a curious, not unintelligent, reasonably small Turkish blow of something darker skin. In the valley is a desert mosque Eski Djami at 350 m above sea level. Of her turns from the direction of the valley and takes the direction to Bairakraular 250 in which we got stream beds downwards. At the mouth of a large river, which comes from the south, is located on the Ürkutlar below the annex village, our destination, the village Kumludja, only 190 m above the sea. In the house of Hadji Jordan, a Greek, we find a very friendly welcome and good accommodation.


[1] Viren, viran, ören, etc. in Turkish means ruin

Kodjanos and mountain pass to Zafaranboli

14. X

Kodjanos difficult transition and the horses had very tired and rain started I took the suggestion of Hadji Jordan likes to keep a day of rest in this place and from this interesting man could make inquiries about the country and people. Our host can only speak Turkish, as the entire older generation of Greeks. He comes from Zafaranboli where he lives during the winter. He has Kumludja bought 15 years ago and here built a water mill, then gradually by money lending to the villagers, although not officially recognized, yet actually created leadership position, so that the 170 villages or hamlets Kodjanos[§] former Nahie more or less dependent on him are. He is distinguished by intelligence and drive, is feared by the peasants, but knows that his sons, who do not have a healthy and confident way and his physical strength have the same degree, the property can not be hold.

Kodjanos is old cultural soil. Approximately 500 m northwest from Kumludja, slightly above the river valleys, is the extensive ruins of a stately place the Byzantine period. The local patriots of Zafaranboli have introduced instead, the name Larissa from their Greek studies. Even the brick tombs were used. The building material of the foundation walls, wide, flat tiles, which were connected by mortar, has now been re-coated to the walls. A Byzantine column capital came from visible church, even small icons and crosses were found there, but small inscriptions. A ring with blue stone, the wife of Hadji Jordan possessed and which was also found there bears, Kufic script. The coins discovered there are all Byzantine.

The necropolis located in the districts Kodjanos which Hadji Khalfa describes Djihan Numa had led me in part to this roundabout. Hadji Jordan knew the plant, which in Kyrek Dagh (ie broken Mountains) about 4 hours southwest of Kumludja should steeply above the Kyzylartschai, near the village Kyzylar. Since the road was found to be very difficult to represent, so I had to desist, because even large marches were imminent. The description of our host, I took the following:

The entrance is made rectangular, and with a frame, columns, does not exist. A staircase leads down to the chambers; most of which turned over, but 3 or 4 are still accessible. These are a lot of skeletons and as adjuncts bottles, belts and earrings with filigree work. The floor of this rock chambers is designed with wide, flat tiles.

After this fairly credible reports appears to be a rock necropolis, which will demonstrate how the wide brick, would be almost impossible to sit through the Hellenistic period onwards.

Hadji Jordan regretted that we had made the difficult transition from Ovadjumasi ago. From three sides Kodjanos is surrounded by high mountains, in the valley just north of Kodjanos-tschai a wheeled route in 8 hours leads to Bartin. Difficult is the transition from west to Tchai- Djumasi or Filias bazaar and to the south to Jenidje-divan at Ulu-tschai wherever one expects 6 hours.

15. X.

The rain, which lasted for almost 24 hours now heard on our fortunes against morning. Hadji Jordan had sent a messenger to Zafaranboli and let us log into acquaintance of his. He prepared us that the road is difficult.

In the valley of the left Creek, who was again full of plane trees, it was initially a weak slope upward over the little Mochee Hadji Djamili (280 m), then the right buckets of branched creek system over by oak shrubs on village Hadjä Sumular and steeper climbs on the height of valleys. By spruce forest of 920 m upstream pending, incase we, with the view over the valleys to the higher water cracks around and are now getting very steep, with the horses can hardly be pulled up by us, except for a southwestward steep ridge 1170 m height, then gradually on the back of rising up and down up to 1435 m. Finally, the level reached 1520 m and there is a steep decline into a deep dry, indented valley fills well in only a few light showers for a short time, Demiroluk (iron pipe), in which we draw down.

The whole system of Bach Kodjanos stood in the sandstone of the Upper Cretaceous, who joined in our climbs three times with lime, the lower limestone was bluish, the white upper. The highest peak is formed of coarse conglomerate, in which the sandstone passes. The whole complex sweeps SW-NE and falls steeply to the northwest. Upon further descents into Demiroluk to below the curve of the valley (850 m) is southeast of the first village beyond the yoke Susandyk, conglomerate the sterile soil. From here a small stream from the heights (1000 m) located Susandyk leads we forth out in a southerly direction from the Demiroluk-Dagh, the 4 – 5 km stops rather abruptly to the reduction of field Zafaranboli. At its margins lies the Eocene, mostly developed as nummulite, horizontally across the conglomerate respectively. Sandstone masses of the edge structure.

Upon entering the plane I tried to hold it in landscape photography, although the sun had already disappeared. But probably the most important features occur in the picture shows (Fig. 51). Finally there is the steep, 600 m to the superior level of the wall Güzjaka-Dagh, which towers above the deep trough invisible Aratsch-chai. In the valley of our left tributary on the left bank Zafaranboli, the Turks city, high on the right bank Kyran-Koei (border town), the Greek city. I march in the latter, quite in the dark, and going into the Greek house in which I am registered, received very respectfully, but must be all present to answer questions, and receive only after three hours a meager dinner.

Zafaranboli from north The canyon divides Turkish city on left and Greek city on right

Zafaranboli from north
The canyon divides Turkish city on left and Greek city on right

16. X.

Our lodging in Kyranköi, respectively. Zafaranboli was 390 m high. My hosts were very good, but quite unrealistic. For example, the question of an older man touched peculiar if there really were a country America. People here are quite cut off from all outside world, the Greeks understood only Turkish and Turks are half grown. Even the women are very shy and submissive. After, as almost always, public lever I received a visit from the police administrator and a Greek priest. Then I went over to the Turkish city, where it descends steeply to the river and almost as steep again went up, because the bulk of the Turkish city lies in a valley, the public buildings and the Citadel at the height of the left bank. The Kaimakam me very cool, he had not been notified of Kastamuni out from where I had been logged in Djidde. I wrote to Mr. Beichel Kastamuni, he would have the kindness to effect my application Vali in Boli. I gave the letter to the returning Aziz Tschausch.

It was perhaps been a mistake to stay at a Greek home, it diminishes the respect to the Turkish authorities. But here I was hoping to get at least the more active mentally Greeks some important evidence. The great assembly, the adjusting is interested in the afternoon, also for the ancient ruins and some of that could record what I turned out to be important later. The Christian quarter in which only Greeks living will, 500 houses have, the Turks city 2000, the latter figure might be too high[**].

Zafaranboli, perhaps the Byzantine Germia[††] is certainly since very ancient times a center. The already witness the three tumuli, which lie directly west of Kyran-Koei in the plane and excavation had been banned by the government. But the grave inscriptions G. Mendel found[‡‡] here confirm it as a branch before the Byzantine period.

The city of some trade for Bartin, who goes in the above riverbed of Ova-chai down and in winter when the water is high, stop. Whether the saffron still has a large share of the export, I can not say. His harvest takes place in September. Moreover, it is particularly cereals and fruit that grow well in the protected field reduction, the move to export.

As in other cities of Anatolia, the occupancy of Zafaranboli mainly live on the produce of their gardens. They are present in all directions of the plane. Tokat in the north, the west Bulak is particularly rich in country houses and makes the summer holiday. In other gardens that belong to Zafaranboli, I passed the next day. Nevertheless, one can get in such a little country town. At noon I had a delicacy small potatoes in the evening a little goat.

The industry, which may have been previously lively goes everywhere down due to cheap European imports.

The plateaus at Soghanly-su and the level of Viranschehr

17. X.

The Kaimakam had me put a zaptieh who should accompany me to Boli. I dare with my horses, since the Kodjanos were no longer fresh enough, not very difficult tours. There were also many archaeological interests, referring to rock monuments, which the French epigraphists had paid no attention. An intelligent Greek stonemason from Zafaranboli, Giannis, who knew the area, went with a guide. When we left the city, has been held in both parts of the market. South of the city, we went across the river and approached, pulling the pretty barren, formed by nummulite level to the southeast, gradually the deep cut Aratsch-su. Along the river course to spread the gardens of the residents of Zaferanboli, also in the valley of the Punarly-chai, which collects the waters from the northeast and therefore Eflani-su is called. On the left (east) bank of the Punarly-chai increases the plateau, is located on the Jürük-Koei, abruptly steep. Likewise, the steep rise in the south of Aratsch-su ago.

Above the mouth of the said creek in the Aratsch-su we camped for lunch at Sadiköi in only 230 m above sea level. Up the river has cut deep into the plateau. About 1 km above our break we walked by the river and began to increase from a depression of the southern ridge to the southeast. At Tchertschen-divan (525 m) over, reach steep climbs with the yoke height 855 m, which is dominated by the western elevation about 150 meters from the east at about 100 m. From the heights we look towards the south into the deeply cut, the Aratsch-su parallel valley of Soghanly-su (= onion water), the same that was in the upper course and on average than Ulutschai Aktschai course as we know.

Something deeper, more to the southeast, is our destination, the village Ilbaryt (765 m), consisting of 20 houses. It must be in imperial times here grow prosperity. Have prevailed, as numerous rock tombs[§§] are sometimes carved with Christian emblems. I will report about it in Chapter IX. The people of Ilbaryt were amazed they had never seen a man without a fez.

The upcoming, yellowish nummulite was here below on Punarlytschai disturbed, but not folded. The Oda of the place is at the same school, and just like the Djami well built. After Bojalü-bazar is expected of Ilbaryt 18 hour journey.

18. X.

At Karaschehr and Hadjilar-Obasi past we descended into the continuous below the latter place for Soghanly-su river lie within the canyon-like valley of deep caves in the limestone. Above the mouth, we reached the Soghany-su at 335 meters above sea level and had to cross into the narrow valley ten times the pretty raging river. In the valley is at Sandstone, where the steep wall of the left bank are nearing Karakojunlu grave chambers hewn in two floors quite raw, with 4 top 5 chambers which stone benches that contain dead stock should. The latter figure comes from the peasants of the village, which claimed to have scaled the wall.

Karakojunlu is inhabited by Circassians. It struck me that geese were kept, which can be seen nowhere else. Tscherkesch the market town Bojalü-bazar is one knew only by hearsay. The river upstream through Günei, the last known villages was three hours away on the right bank Kyran-Koei and on the left in the forest Satlar.

Then I was led to the described in detail in Chapter VI rock tomb. It is located approximately 400 m southeast of the village in a small valley, which contained an ancient settlement, as the pottery showed. The mukhtar of the village had accompanied me on this excursion.

On the river, near the foundations of old stone bridge, 350 meters above sea level I rested under the trees and then walked 100 meters above the wooden bridge located to visit the antiquities of the right bank. About this I report in Section V and VI. The ancient rocks were partly overgrown by dense bush (Fig. 52).

On the terrace of medium height and pulling towards the west, we again Hadjilar-Obasi (500 m), a handsome, counted 100 houses village, which is inhabited by Jürüken. The women hid themselves, even not called to prayer. The residents of Hadjilar-Obasi often go on some years after Konstantinople, the families who are among all related, have there, including a pie bakery where they detach, so it happened that I excellent in this world-remote mountain village by a sorbet was surprised.

My landlord had been working in the munitions factory in Yildis-kiosks, where he had worked Rifle runs. He had been suffering due to a break in the GermanHospital treated and had retained sympathy for Germany.

Primitive rock grave on the right bank of Soghanlysu

Primitive rock grave on the right bank of Soghanlysu

19. X.

Archaeological interests held me still in this interesting ridge. Tschavuschlar at (600 m) me an alleged lion was shown, it was the re-given in Plate XXIX relief. West of the village against Bürnük still many grave plants were visible from late-Hellenistic period. (See Chapter IX.)

In the so called Bürnük Minareh of two ancient staircase pieces were composed. From here we descend to the southwest quite steeply to Soghanly-su, a piece move far down the river and through fords him in 320 meters above sea level. Two dealers I met, I learned that the way to Kuleli was very difficult; Bojalü to ride for 12 hours across the plateau, in the river valleys longer.

From the river we climbed straight up, the slope is divided into several terraces. At the third level at 530 meters I see in a cliff about 80 feet higher still, a necropolis of climbing which I had to leave for lack of time. According to the description that was made to me, the access from the east is enabling by a staircase of 50 steps supposedly. A walk on the outside into the individual rock chambers that seem to contain arcosolia. The retaining wall that I could see from afar, was built of bricks and the bad side of the outer chambers was completely artless.

The descent to the west was as arduous as the rise, especially since the whole back was covered with dense bushes. The worst of the Soghanly-su, were invested in the rice fields, just before we reached the mouth of the coming of the South Viranschehr-su, pull down on the big river, and then across the conglomerate hills up to Sobran (600 m).

This high-altitude city is the seat of the Mudir Nahie Kizilbel in whose house we were quartered, although the Mudir was absent them. From this home was Kyranköi, the Christians of Zafranboli city, in the direction of N. 20 against O. visible. It is expected there 3 hours.

20. X.

In Sobran I saw several of the listed pieces by French archaeologists, the first statue of a seated headless virtogatus. The farmers were not able to recognize a human form. I also saw on the south of the town situated Mezar pillar pieces, part of a sarcophagus with Medusa head and garlands, finally, re-erected as grave, the grave stone sculpture, which I reproduce in my humble drawings in Chapter IX. This same Doublet[***] describes as “a stele with a rider and a tree around which a snake curls”. Quite correctly the same piece of G. Mendel[†††] describes as Sobran.

Doublet had heard the names of places vaguely written and Zorah, then closed out the name similarity to Sora. Should we mentioned in Hierocles Episcopal city Sora ever looking in this area, it should be recognized Sobran. The discovery of the ancient point of Sobran is just southeast of places now at a wooded site.

The descent took place after Viranschehr-su on the slopes of the hills, which consist of marl, which changes with the nummular lime, go to a small valley along its western side of the valley is situated high above the Burunsuz. We reached the valley floor at 380 m above sea level and then rode the short but interesting gorge in the Viranschehr-su breaks above the confluence of the east half of the stream coming Ütschbasch leading by bright lime nummular, the Kilisse-Boghaz. On a bridge going over the road on the right bank. Near the south end of the canyon on the right side of the valley is becoming more a guard house, (Bek), in which an old zaptieh is posted. This leads me to the old tombs, which are next at a water mill (Deirmen). It follows the road for quite a number of graves, some with inscriptions, which were all copied from French epigraphers already. About the Empire no exits. I have seen brick pieces that can wear in the vicinity of a former village. Doublet and Mendel had apparently kept Sobran for the place at which the graves belong[‡‡‡]. R. Kiepert was the ancient city on the basis of the statement by Anton on the same bank suggested above halfway[§§§]. Today, everything is there, heavily forested. The river, the sea level was 460 m. pending in the valley is only sandstone and conglomerate old, also marl. This may deposit older than Eocene lime, since they are more distorted than the almost always horizontal lime. Tschihatscheff was observed even by Kilisse-Boghaz south superimposing the marl by nummulite have (Geology II, p. 257) the valley itself is partially grown, while the wide plains are thickly forested with both silk. To the left of the river Nahie Kodjuvas lies with 25 villages in the right Nahie Aktash.

In the valley upwards, we pass several solitary Han’s, pass the stream that comes from Dereköi then Hanköi that of an ancient ruin has the name and turn into the valley of a tributary, flows into the valley in which the city Sama scattered in 4 Mahalle’s located (across the 54 houses).

Hidden in a side is the eastern Mahalle in which we can find accommodation (705 m). Residents push tobacco cultivation and are relatively wealthy. Samail belongs directly to Tscherkesch where the inhabitants eight hours for each well must pass (jol-Teskere) or other credentials go. Bayndyr and Hahamlü away 5 hours each.

21. X.

Kale at Samail, the Lord had me in Bastelica sealed angry first attention was some fellow countrymen known. It is up to a half hour from the specified locations, as it seemed, in a southwesterly direction, but is very difficult, allegedly over a narrow ledge “only with bare feet.” To achieve. From foundations to be visible only slightly. The width of the rock tunnels seems to be about 5 m, and about 10 levels of the same width can still go down, then the stages are narrower and below will all be filled with stones.

The report agreed completely with the previously known rock tunnel.

We had to go after Viranschehr, go the valley back down, then moved in the valley of a right tributary of the Viranschehr-su about a mile further up, climbed out of a small left tributary from the hills of this page, which folded out more shale and partially crystal lime exist, and then climbed into the broad central valley of Viranschehr-su, lie at the western slope at altitude Kyranköi. Could the names of the villages in the valley, I can not determine. About Viranschehr-bazar (725 m), located approximately 400 m east of the river away, I moved up here in the strong widening valley.

The valley walls resign and are strongly resolved through the tributaries, two of which come from the left side. We moved to the northern along and came out of a farmer. Side of the stream to the first tombs belonging to the old city, which is called general Eski Viranschehr, Further west, between the two parallel streams, stands opposite the village Tshairly, nearly one kilometer north-west of this, a hill, consisting of lime and everywhere shows traces of rock work. On three sides of the mountain falls off with strong slope to the west it goes to plateau.

While under the river numerous grave pillars stand[****], in the lower part of the rock grave chambers are carved with arcosolia. Steps and stairs, which are carved into the rock, connect the lower to the upper terrace. Everywhere is the rock processed and narrow roads are created, retaining walls built on the terraces-waste and foundations of buildings visible. An inscription showed that Hadrianopolis Bithynia that Heinrich Kiepert had suspected was here long before me. As I learned later, G. Mendel had found not long before the place, but I can not agree with his description entirely, particularly his statement that every trace of buildings lacking. Hadrianopolis merited an investigation. It need not only be dug up, everything is open and is being exploited for a long time by the dwellers. I only saw a worthless glass bottles and pottery shards. But it should have been much sold from here to Constantinople. I had the impression that the city has been abandoned abruptly, perhaps as a result of the earthquake, in which the 4 and 5th century was so rich. By rain forced I return to Viranschehr-bazaar, where I put in the Han. Except this still constitute a Djami various stalls and the market town. (725 m)


[*] koi: village

[†] Taschapar: The couriers were called, so that means “postman”

[‡] Para: Ottoman monetary unit

[§] now it is combined with the Kaza Bartin

[**] Cuinet IV, 474 2795 Orthodox Christian and 4705 Moslems

[††] W. Ramsay, Historical Geography of Asia Minor, s. 322.

[‡‡] Bull. Correspondance Hellenique 1901. Nr. 173, 174 and Legrand a. A. O. 1897, s. 92.

[§§] These are the “wait” in the travel reports of Anton.

[***] Inscriptions de Bithynie, Bullet. Corr. Hell. 1889 p. 310

[†††] Bulletin Corr. Hell. 1901. Nr. 172 from Sobran.

[‡‡‡] on the left bank of the Viranscher-su about an hour from the river! Bull Corr. Hell. 1901, p. 28th

[§§§] Kale, which Anton has drawn on the basis of inquiries, should have been mentioned by A. D. Mordman former seat of a Derebey. Anton’s on the map to travel the distance is twice repeatedly. Also the height provisions of roundtrip agree not to each other.

[****] A portion of which is situated on the Turkish cemetery again

Leave a comment

Filed under City History, Cultural Tourism, Historic City, Travel

Safranbolu – Tourism versus Conservation*

Dr.Nuray TÜRKER, Tourism Manager & İbrahim Canbulat, Architect ABSTRACT Safranbolu can be described as a GemCity, which developed her crystallized beauty in long lasted negligence. With her more than 1200 registered historic monuments, she ranks in third position afterIstanbulandBursa. Starting with the extensive academic surveys and researches in 60s as well as early 70s, Safranbolu became a model for historic city conservation inTurkey. Having been in cluded in UNESCO World Cultural Heritage, in 1995 highlighted its name in intellectual spheres. Being acquainted with tourism started in 90s by the initiations of TTOK and opening of very first touristic hotel after the restoration of one of the largest mansions in Safranbolu. Although towns like Beypazarı, Mudurnu, Taraklı, etc. this time. In this paper, we will discuss the passed 15 years of Safranbolu in cultural tourism parallel to the developments of conservation practice. There are about 40 historic mansions which were restored as hotels, almost all historic market turned to souvenir shop$. in addition, cityscape has been face lifted to satisfy the expectations of tourists. The de­velopment of cultural tourism and interaction with conservation will be discussed within the frame work of ICOMOS – International Cultural Tourism Charter. Key words: Cultural tourism, historic city, conservation. INTRODUCTION Due to the positive economic impart on economies, the movements have sup­ported tourism that has created a boom in the sector especially after the Second World War, and eventually affected all social, natural, cultural and physical systems, negatively and positively in all extends. In short, while tourism affects economies of a region positively, affects all other systems negatively or posi tively and time to time on both opposite directions. Of course, tourism increases the income of the population in region, creates a good atmosphere for social and cultural interaction of the different societies and all these create bet ter understanding in different nations and support friendship and peace. Whereby, all these affect historical, natural and cultural values as well as tradi tions and beliefs of the society, negatively according to some actors. This mul tidirectional effect of tourism on human and natural values attracts the interest of multidisciplinary researchers as well as politicians and executives. For ex ample, local executives are interested in criminal site of the interaction of locals and guests; politicians are interested in cost and benefit of tourism and finally, academic corps surveys the behavior of locals by placing those relations into interdisciplinary canvas. (Hernandez et al. 1996:755) CULTURAL TOURISM Development of cultural tourism is the fastest of alL. it is stated that has been grooving in number by as much as 15% per annum in the last decade and very likely that will keep the same pace. European Commission discovered that 20% of tourists visitsEuropewere made for cultural purposes. Furthermore, culture was a main component of travel for 60% of the visitors. (WTO 2001: 4-5) Cul tural tourism and heritage are closely interdependent. While speaking about the tourism versus values of the host community, we should underline the similarity between cultural tourism versus heritage sites and monuments. In this paper, we will discuss the effects of cultural tourism-on Safranbolu, which is World Cultural heritage mainly on tangible values but we should show it affected intangible values, as well, knowing that getting in touch with the host community is an integral part of cultural tourism. Whereby, we should mention about an important NGO, which is ICOMOS to highlight its very valuable charters on the use of tangible cultural heritages within the context of different parameters. Cultural tourism is one those which is in strong interaction with the heritage sites and monuments. Please refer to ICOMOS “Charter of Cultural Tourism” which is made in 1994 and “Eighth Draft, for Adoption by ICOMOS at the 12tnGeneral Assembly,Mexico, October 1999″. We like to quote the following from the Eighth Draft as follows:

  • Principle 1 – Since domestic and international tourism is among the foremost vehicles for cultural exchange, conservation should provide responsible and well managed opportunities for members of the host community and visitors to experience and understand that commu nity’s heritage and culture at first hand.
  • Principle 2 – The relationship between Heritage Places and Tourism is dynamic and may involve conflicting values. it should be managed in a sustainable way for present and future generations.
  • Principle 3 – Conservation and Tourism Planning for Heritage Places should ensure that the Visitor Experience would be worthwhile, satisfy ing and enjoyable.
  • Principle 4 – Host communities and indigenous peoples should be involved in planning for conservation and tourism.
  • Principle 5 – Tourism and conservation activities should benefit the host community.
  • Principle 6 – Tourism promotion programs should protect and en hance Natural and Cultural Heritage characteristics.

SAFRANBOLU AS A GEM CITY By her around 1200 registered historic monuments, Safranbolu ranks third afterIstanbulandBursawhile second percentagewise (2%) afterIstanbul, only. Los ing all of her economic functions like transportation services, industry and agriculture, Safranbolu turned to an abandoned settlement from 1920s until 1970s. Due to many reasons, it was almost fossilized until its being rediscover.

Number of Tourists

Average 16% of the stays are by foreigners. The Office of Tourism of Safran bolu estimates that excursionists as almost four times of the lodgings. There fore, as a rough estimate Safranbolu will attract around 700 000 tourists in 2008.

Number of Hotel Beds

Between 1999 and 2007, while the number of hotel beds is increased 3.15 times, the number of tourist lodging is increased only 2.56 times. This of course puts the hotels under the pressure of tougher competition. From the same fig ures, we find the occupancy rate of hotel beds in Safranbolu in 2007 as 19%, which is very low in all respects.

Monthly Distribution of Tourists

If we look at the distribution of beds into various categories, we see that 4 city hotels with 2-3 stars have total 371 beds, either Ministry of Culture and Tourism of Municipality licensed renovated historic 55 mansions have total 1280 beds which we will refer later on and 26 family operated guest houses have total 335 beds, presently (Source: District Movement of Safranbolu). In Exhibit 3, we show the distribution of lodgings along the months as average of recent four years. The irregularities in the distribution of the lodgings of local tourists are caused by the opening and closing of schools as well as religious holidays. CONSERVATION OF SAFRANBOLU Safranbolu has a unique difference than almost all of the UNESCO World Heri tage Sites inTurkey. ExceptIstanbul, all others are mostly natural or cultural sites and monuments where there is no social life exists. This is the advantage of Safranbolu where you can experience the daily life, the traditions as well ass the intangible heritage of the host community. On the other hand, this creates a real burden into the restoration process. Any restoration project has to consider human values like its social life and culture. On the other hand, Safranbolu is unique with her completely preserved physical values like, streets with walls and pavements, shops, tanneries, baths, houses with gardens, etc. In short, not only individual built also complete cityscape has been inherited. All these had been the reasons for the selection as World Heritage by UNESCO. Not only the governing body and executives of Safranbolu but also the tourism actors should care these delicate characteristics. The main aim of this paper is to high light the interaction of tourism and cultural heritage by discussing the devel opment of tourism in Safranbolu. The inventory of the historic buildings was published in Official Gazette in 1987 and the legislative frame has been put into force after the decree of theMunicipalityofSafranboluwas made in 1975. The very first project was real­ized as the façade and roof restoration in two streets and Yemeniciler Arastası of Safranbolu by the finance of the Ministry of Culture in 1994. As we stated above, TTOK had put Havuzlu Asmazlar Mansion in service as a hotel with a restaurant in same years. In the last 10 years, the restoration of almost all public and religious building have been completed and presented to the service. Par allel to the activities of the governmental organizations, many private investors bought important amount of historic mansions and renovated the m for touris tic use. The number of mansions, which are in service, is 55 with a lodging ca pacity of 1280 beds as of 2008. Unfortunately, the development of tourism has brought some bad effects on restoration when only the market parameters were uncontrollably effective. Only with a simple calculation, we can find out that the average number of beds in restored mansions is around 23. We know from the district registrations that the average number of family was 5 – 6 until 20th Century. This indicates mass tourism and its severe effects on historic monuments. We can not only blame on the hosts but also on the travel agents or tourism related commercial understanding, you should refer to the photos of Beypazarı where the lost wooden parts of old mansions have been imitated by brown paints on white plasters. Commercialization of tourism had also affected the central business district of historic Safranbolu, once it was all related to the processing of leather goods made by the famous tanneries of Safranbolu. There are only one or two sam ples left after all turned to souvenir shops where simple products which are made either inChina or India. All the characteristics of the business district have been lost and unfortunately, no valuable solution has been put into. Türker’s another survey was on host communities perceptions related to tourism and tourists (Türker, 2006). From this survey, we know that the host community is disturbed of higher living expenses and real estate prices. This is a serious trouble for the historic district of Safranbolu. Present1y, about 5 – 6 000 people live in the historic houses of Safranbolu. This create a very genuine social life in the historic district. Unfortunately, tourism brings not only posi tive impacts but also negative effects on the host community. if these problems will not be sol ve d, the host community will most probably leave its place either to higher income groups or to commercial function in which hotels and other tourism related services will be majority. Eventually, the historic district will lose its authentic social characteristics and may turn to a theater’s stage. CONCLUSION Presently, UNESCO Turkey National Committee is working on the Manage­ment of Heritage Sites, which need to have been composed of multidisciplinary and unbound members to optimize the objectives of various actors seeking the values of human being. Any piecemeal approach to the solution of problems will only harm the historic sites. Even accepting that tourism injects valuable sources for the conservation and restoration, the tourism activities should be orchestrated by a special managerial committee in historic sites.
totally agree almost disagree No answer Total
IMPACTS OF TOURISM agree
n % n % n % n % n %
Increase in noise and in the 47 15 101 32 122 38 47 15 317 100
population of the city
Corruption in family relations 36 11 68 22 169 53 44 14 317 100
Increase in employment 138 44 119 38 27 8 33 10 317 100
opportunities
Increase in good manners 74 23 138 44 64 20 41 13 317 100
Corruption in morality 31 10 109 34 136 43 41 13 317 100
Corruption in tradition and 31 10 99 31 138 44 49 15 317 100
customs
Increase in infrastructure 77 24 141 45 53 17 46 14 317 100
standards
Commercialism in handicrafts 159 50 96 30 25 8 37 12 317 100
Cultural conflicts between the
local people and visitors due to 38 12 113 36 116 37 50 15 317 100
the disrespectful behaviors of
Spoilage of cultural heritage 28 9 46 15 191 60 52 16 317 100
related to touristic activities
Pollution in natural resources 27 9 83 26 152 48 55 17 317 100
Inadequacy of public utility 41 13 62 20 170 54 43 13 317 100
services
Increase in crime in the city 22 7 68 22 172 54 55 17 317 100
Increase in social activities 126 40 107 34 27 8 57 18 317 100
Increase in investment 118 37 119 37 37 12 43 14 317 100
Increase in traffic jam 57 18 113 35 94 30 53 17 317 100
Increase in cast of living 133 42 106 34 33 10 45 14 317 100
Increase in the cast of land and 168 53 83 26 29 9 37 12 317 100
real estates
People became more materialist 165 52 88 28 24 8 40 12 317 100

REFERENCES Jurowski, C. Uysal, M., Williams, D. R. (1997). A Theoretical Analysis of Host Community Resident Reactions to Tourism, Journal of Travel Research, XXXVI, 2: 3-11. Lindberg, K., Johnson, R. L. (1997), The Economic Values of Tourism’s Social Impact, Annals of Tourism Research, XXIV, 1: 90-116. Hernandez, S. A., Cohen, J., Garcia, H. L. (1996), Residents’ Attitudes toward an Instant Resort Enclave, Annals of Tourism Research, XXIII, 4: 755-779. Choy, D.].L. (1991). Tourism Planning: The Case for Market Failure, Tourism Management XI: 313-330. Bull, A. (1991). The Economics of Travel and Tourism, Longman Cheshire,Melbourne. Brunt, P., Courtney, P. (1999). Host Perceptions of Socio-cultural Impacts, Annals of Tourism Research, XXVI, 3: 493-515. Ashworth, G. J. (2000), TheTourist-HistoricCity: Retrospect and Prospect of Managing the Heritage City. Pergamon,Amsterdam. McKercher, B., Cros, H. (2002). Cultural Tourism: The Partnership Between Tourism and Cultural Heritage Management. THHP,New York WTO (2000). Cultural Heritage and Tourism Development: A Report on the International Conference on Cultural Tourism,Madrid. * The 4th World Conference for Graduate Research in Tourism, Hospitality and Leisure, 22-27 April 2008,Antalya,Turkey

1 Comment

Filed under Conservation, Cultural Tourism, Historic City

Safranbolu / Kanyonların Şehri*

İbrahim Canbulat, Y. Mimar

Safranbolu’nun her şeyi bilen rehberi Aytekin Kuş’la birlikte eski kervan yolunda yürüyoruz. Hala geçmişin tekerlek izlerini taşıyan antik taşlarla kaplı bölüme gel­diğimizde Aytekin Kuş, “Roma Yolu” diyor. Taş kaplama Romalılardan kalma olabilir ama Gaskalar, Troia’ya yardı­ma giderken bu yoldan geçmiş olmalı diye düşünüyorum. Kanyonu arkamızda bırakıp tepeye vardığımızda kervan yolu ve onu izleyen Tümülüsler birlikte Karabük’ü işaretliyorlar. Tümülüslerde kimler var bilmiyoruz. Herhalde Paph­lagon büyükleri diyorum -bir kısmı da kanyonlardaki kaya mezarlarında cennet mekân. Bizim Tümülüslere daha kimse dokunmamış. Her zaman olduğu gibi uzaklarda Karabük, tepesindeki kara bulutuyla durup duruyor. Safranbolu’ya doğru geri dönüyoruz.

İbn Battuta 14. yüzyılda Safranbolu’ya alacakaranlıkta girerken insan eliyle kazılmış hendek sanmış buradaki kan­yonları. Yol boyu bir sürü konuyu bir arada konuşuyoruz. Bu kervan yolu Safranbolu’nun ya da eski adlarıyla Zağfiranborlu’nun, Taraklı’nın, Taraklı Borlu’nun ve Dadivra’nın en önemli gelir kaynağı olmuş. İç Anadolu’yu Karadeniz’e açı­lımında belli başlı limana, Sinop’a bağ­layan yol bu. Safranbolu’nun 600 ker­vancısı binlerce deve ve katırıyla insan, yük ve daha önemlisi kültür taşıyıp durmuşlar.

Safranbolu’ya yaklaştığımızda, “Bak” diyorum, “Safranbolu çukur-mukur değil tam üç tepeli bir şehir!” Batıda Rum Ortodoks yerleşmesi Kıranköy, karşısındaki Hızır Bey gibi bir efsanenin mezarının ve iki namazgâhın bulunduğu Hıdırlık Tepesi ve ikisinin ortasındaki Kale. Bu coğrafyayı yaratan kanyonun derinlerinde sonbaharın yağmuru, sarı yaprakları da toplamış Araç Çayı’na doğru akıyor.

Safranbolu’nun belki de en önem­li özelliği bir kanyonlar şehri olması; daha doğrusu kanyonların yarattığı şehir olması. Safranbolu’nun derinlik­lerinde hep kanyonlar var. Evet, biz de kanyonlara ağırlık vereceğiz. Zaten Safranbolu’nun evleri, trafo olup maket olup ve de lokum kutusu olup her yere ulaştılar.

Yolumuz 13. yüzyılda Selçukluların tam dört ay mancınıklarla taşa tutup sonunda anlaşarak aldıkları kaleye doğru uzanıyor. Köpek havlamaları eşliğinde, Safranbolu’nun çeperinden ona doğru yürüyoruz. Yukarılardan gelip şu kadar yılda Kale’yi yontan Gümüşsu ve Akça­su, derin kanyonlarından çıkıp biraz aşağıda, düzlükte birleştiler. Bu düzlüğe yerleşmiş tabakhaneler bölgesine iniyo­ruz. Uzun zamandır işlevsel olmayan tabakhanelerin yıkıntılarıyla, sonbaha­rın dokusu uyum içinde.

Sonra kıvrıla kıvrıla yukarıya kaleye doğru tırmanıyoruz. Kaleye gel buyur al dercesine duble yol yapmaları çok da doğru olmazdı. Kalealtı’na varıyoruz, yani Taht-ı Kale’ye. İlk Selçuklu yerleş­mesi burada olmalı. Yarı göçer Selçuklu­lar, pazarlarını, aldıkları kalelerin hemen kapı önlerinde kurmuşlar. Kurdukları çadırlar daha sonra ev olmuş, sokak olmuş, mahalle olmuş. Safranbolu’nun bilinen en Eski Cami, en Eski Hamam ve en eski yapıları da zaten burada.

Bizans kaynaklarına göre 13. yüzyıl­ da Selçukluların aldığı kalede yalnızca 27 ailenin yaşıyor olması buranım bir Bizans feodal beyinin şatosu olduğunu gösteriyor. 27 hane, dört aylık çabay­la alınan önemli yerleşme olmak için az, müstahkem mevki olmak için çok. Daha sonra, bizim kaynaklarda hiçbir nedenle yer almayan Safranbolu, 14. yüzyılda Alanya’dan Sinop’a yolculu­ğunda burada bir geceleyen İbn Battuta’nın Seyahatnamesinde, “etrafı hendeklerle çevrili bir tepeninin üzerinde konukse­ver insanların yaşadığı bir şehir” olarak geçiyor. Daha sonra bir üç yüzyıl daha Safranbolu’dan bir haber yok.

Şehirler varlıklarını üç evrensel koşula borçludurlar: Suya, yol ağına ve hinterlant’larına. Safranbolu için birinci koşulu “su” değil, suyun oluşturduğu topografyaya borçlu şeklinde değiştir­mek daha doğrudur. Ama Safranbolu için bir de dördüncü neden vardır: Cinci Hoca. O Cinci Hoca ki Safranbolu’nun 17. yüzyılda tarih sahnesine sıçramasın­da önemli rol oynamıştır. Döneceğiz.

Tarih boyunca Safranbolu’nun ikinci önemli gelir kaynağı dericilik ve deriden üretim olmuş. Dikkatli bir göz tabakha­neler ve çarşının şehir içindeki konumu­nun adeta bir üretim bandı gibi olduğunu hemen hisseder. Suyun şehri terk ettiği alt bölümde ham derinin işlenme­siyle başlayan süreç, yukarılara doğru saya olur, ayakkabı olur, yemeni olur, eyer olur, semer olur ve pazara ulaşır. Lonca düzeninde toplanmış esnaf ya da zanaatkâr hep birlikte bir sokağa yerleşir ve çok sıkı bir denetim ve destekle bir ürünü işleyip dururdu. Dükkânın en çok iki kişinin çalışmasına izin vere­cek büyüklükte olmasından, yalnızca tek ışıklı olmasına kadar bir sürü kısıtla­ma yüzyıllarca aynı ürünün aynı şekilde yapılmasını sağladı. Safranbolu’ da bu yapıdan geriye yalnızca sokak isimle­ri ve bir iki zanaatkâr kaldı. Geriye bir de özelliklerini az çok saklayabilmiş olan Demirciler Çarşısı. Bir demirciye, loncayı sorduğumda, “Ha, işte oradaki kahve!” demişti. Loncanın, bir zaman­lar birçok çırağın kalfalığa, kalfalıktan ustalığa geçişinde ritüellerin yapıldığı kahvehaneye indirgenmiş olması yine de bir teselli.

Son zamanlarda Demirciler Çarşısı da restorasyonu gördü. Bu ara John Ruskin’ın “Bir yapının başına gelecek en büyük felaket restorasyondur!” sözü aklımdan çıkmıyor.

Dericilik zanaatının aksakalIarını ziyaret ediyorum. Semerci ustası Kemal Ağyar’ın sırtı artık 80 yıldır yaptığı semerlerinin eğrisiyle aynı; hem konu­şuyor hem çalışıyor. “Semerler de ayak­kabı gibi numara numaradır; 34’ü vardır, 36’sı vardır, yanlış yaparsan hayvanın sırtını vurur” diyor. Geçende bir istatis­tik gördüm, tüm Safranbolu’ da artık 30 binek hayvanı kalmış. Kemal Ağyar’ın işi zor. Biraz ileride Saraç Mehmet Alış’a uğruyorum. “Eskiden işler çok iyiydi. Çevre pazarlara, semerleri ata yükleyip götürür satardık” diyor. “Daha sonra işi büyüttüm, bir motosiklet aldım; semerleri onunla taşımaya başladım…”

Bir zamanlar Avrupa’ya deri ihraç eden, ürettiği kırmızı sahtiyan Osmanlı sarayına layık Safranbolu tabakhane­lerine -deri almak bahanesiyle- gelen Fransız sanayi casusları teknoloji çal­makla kalmamışlar, yeni kimyasalla­rı kullanarak geliştirmişler de. Tüm yeniçerinin ve Kurtuluş Savaşı sırasın­da askerimizin giydiği yemeniyi yapan Safranbolu’nun işliği, kanyonun dibin­de kurumuş kalmış.

Safranbolu, çevresiyle bu kadar uyum­lu az bulunur şehirlerden biridir. UNES­CO Dünya Mirası Listesi’ne giriş nedeni olarak bu nokta özellikle belirtilir. Çev­resindeki değerli tarım alanlarını sakı­nan Safranbolu, büyük bir duyarlılıkla, kanyonun yamaçlarına evlerini yapmış, dibine ise rasyonel bir şekilde çarşısını ve kamusal alanını yerleştirmiştir.

Hamam olmazsa olmazdır; camiden bile önce yapılırdı. Yapı ustaları mesai bitiminde temiz pak yıkansın diye. Osmanlı şehrinin bir başka özelliği ise meydanlarının olmamasıdır. Osmanlı şehrinin meydanları yalnızca cami avlu­larıyla sınırlıdır. Safranbolu pazaryeri bile genişçe bir sokak gibidir.

Pazaryerine sırtını vermiş XL yapı ise Cinci Hoca’nın kervansarayıdır. Belki de İstanbul’un doğusundaki en büyük kervansaraydır. Bugün han olarak adlandır­mamıza karşın, adeta bir şatodur. Bilen bilir, dönem Deli İbrahim dönemidir ve kendisi bir veliahda sahip olamayacak kadar güçten kuvvetten düşmüştür. Der­dine, Cinci Hoca olarak tanıdığımız Safranbolulu Karabaşzade Hüseyin Efendi derman bulur. Padişahla arasında oluşan kankalık ilişkisi onu tüm kadıların kadısı Anadolu Kazaskerliği makamına taşır.

Bu arada büyük bir dünyalık yapar. Biraz da servetini gözden ıraklaştırmak ama­cıyla olsa gerek, Safranbolu’yu prestij yapılarıyla donatır. Bugün Cinci Hama­mı olarak bilinen Yeni Hamam da bun­lardan biridir. Bu arada Deli İbrahim’in arkasından Cinci Hoca’nın da siyaset edildiğini ve nakit 19 bin duka altın ser­vetinin 4. Mehmet tahta çıktığında yeniçeriye cülus bahşişi olarak dağıtıldığını eklemeliyiz. Yapı faaliyeti onunla sınırlı kalmaz; Safranbolu’ya gelip gelmediği bugün bile tartışma konusu olan Köprü­lü de onu izler ve bir cami, yanında bir medrese ve akareti olarak arasta yaptırır. Safranbolu 18. yüzyıla gelindiğinde, 945 dükkânı, 13 yolcu hanı ve bedesteniyle bağlı bulunduğu Kastamonu’dan bile daha büyük bir ekonomik güce sahip olur. Bugün Safranbolu tarihi merkezin­ de hemen hemen ne görürseniz 17. – 18. yüzyıldan kalmadır.

Pazar hala -eskiden “pazar günü” olarak isimlendirilen- cumartesi günleri kuruluyor, ama artık çok küçüldü. Bir zamanlar tüm çevre köylerin üzümünü, cevizini, tereyağını ve sebzesini getirip sattığı, dönüşte gazını, tuzunu, kibritini aldığı pazar bile marketlerle yarışı kay­betti. Benim küçüklük anılarımda bütün bir hafta fırınlarında ekmek çıkmayan, dükkânları kapalı Safranbolu’nun, paza­rın kurulduğu ve büyük bir hareket getirdiği, şenlendirdiği günlerde yerlisi­nin pazara gelen köylüleri neden yaban­sıladığını ancak şimdilerde anlamaya başladım. Pazar artık çok küçüldü ama hala bir köşesinde eskiden olduğu gibi yerli tereyağı, tarhana, kesme, kendisi­ne ancak yeten şeker fasulyesi, bostan üzümü, demir kirazı ve manyası yanında mevsimine göre yeryaran, içikızıl, cin­cile, kanlıca, kanlıcaeşi, karıkoca, meşe, koç, ayı, mıntırık, kuzugöbeği, tekice, pırpuluca, ak, ebişge, gauşalak, sümük­lüce mantarları satılıyor. Rast gele.

Pazarda dolaşırken bir yandan kanyonun ta derinliklerinde akan Akçasu’nun sesini duyarsınız, hem de o dönemin şenlikli albenisini hissedersiniz. Neden­dir bilinmez, pazaryerinde toprağın altı­na sokulan Akçasu, ileride yüzeye çıkar ve yemyeşil bir vadide sizi yeniden kar­şılar. Akçasu’yu solunuza alıp yürüme­ye devam ettiğinizde Lütfıye Camii’ne ulaşırsınız. Akçasu’yu taçlandıran bu yapı adeta Safranbolu’nun kanyonlarıy­la ne kadar barışık olduğunun simgesi gibidir.

Safranbolulu, çekirdek aile düzeninde çevre köylüleri yarıcı olarak kullanır, bir yandan ticaret yaparken tarımı da kontrol ederdi. Bu nedenlerle hem şehirsel hem de kırsal yerleşmenin özelliklerini gösterir. Safranbolulu, çok dinli yapının da getirdiği renklilikle, 18. yüzyılda başlayan varlık ve huzurun olası kıl­dığı yüksek beğeniye sahip olur. Safranbolulu zevk sahibidir, hem çevresini güzelleştirir hem yüksek bir yaşam tarzı oluşturur. Göçer kültürünün mirası da olabilir, dünyanın ilk sayfiye yerleşmesi olan Bağlar’ı yaratır. Artık, yazlık ve kış­lık olmak üzere iki ayrı mekânı vardır.

“Safran Devri” olarak isimlendirdi­ğim refah ve mutluluk dönemi 20. yüz­yıla kadar sürer.

Safranbolu geçmişte hep ikili bir yapı gösterir. O kadar ki, iki ayrı kadısı vardır. Biri şehri idare eden, Medine-i Tarak­lı Borlu Kadısı, diğeri çevresini idare eden Yörükan-ı Taraklı Borlu Kadısı. Osmanlı’nın batıya doğru gelişmesin­de Orta Asya içlerinden kopup gelen Yörükler önce Safranbolu çevresinde konaklamışlar, sonra da toprak kazanıl­dıkça batıya doğru kaydırılmışlardır. Bu hareketliliğin, durağan ve muhafazakâr şehir için nasıl bir burgaç yarattığını anlamak zor olmasa gerek. Buna karşın Yörükan için şehir, mültezimin adam­larına yakalansalar da17’sinde asker tertiplenip Yemen’e, Trablusgarp’a yol­lansalar da cin mi cin tüccarına güven duymasalar da çok renkli bir dünyadır.

Sonra Osmanlı’nın başında kara bulutlar dolaşmaya başlar. Safranbolu da birçok erini kaybeder. O kadar ki Yeme­niciler Çarşısı’nda askerimize yemeni yetiştirecek usta bile zor bulunur olur.

Eskiden yemenilerin sayası ve tabanı çarşıda hazırlanır, birleştirilmeleri için bu işin erbabı Kıranköy’ e oltancılara yollanırdı. Sonra, zorlu bir günde “Biz askere artık yemeni oltanlamıyoruz” dediler. Savaş bitip hesabı kapatılırken Kıranköy’de oturanlar, Ankara’ya heyet yollayıp “Bizi sürmeyin; biz Hıristiyan’ız ama Karaman Türküyüz” deseler de yollar çoktan ayrılmıştır. Önce onlar gittiler.

Sonra kara trenin Ankara’dan Zonguldak’a uzanan yolu buralardan geçer. Arkasında bir sürü gerçek bıraka­rak. İstasyona Safranbolu ismi verilmek istenince, tutumluluğu dillere destan Saf­ranbolulu, bir ikilemle karşı karşıya kaldı. Ya para ayırarak istasyonun temizlik ve bakımını üstlenecekti, ya da üstünden atacaktı. İkinciyi seçtiler. İstasyona “Saf­ranbolu” adının verilmesini reddettiler. 13 haneli bir köy olan Karabük’ün adı istasyonun tabelasına yazıldı. Kara tren, kervan yolunun üstünden geçer oldu.

1930’lara gelindiğinde Türkiye’nin ilk ağır sanayi yatırımı olan Demir ve Çelik İşletmeleri için Safranbolulunun çeltik tarlaları uygun görüldü ve kamulaştırıl­dı. Yeni kurulan tesis de Karabüklüydü. Bu kez, tarlalarını ve şehir evlerini satıp paralarını ve kültürlerini toplayıp giden şehirliler oldu.

Şehir boş bir kabuk olarak kaldı; hatta “fosilize oldu” denir. 1950’lerden başla­yarak içi boşalan şehri fabrikada çalışıp eli para gören köylüsü yani Yörükan doldurmaya başladı. Kanyonlarının bir kez daha şansı oldu, çünkü çevrede­ki tarım alanları yapılaşmaya kolayca uyum sağlarken kanyonun dik yamaçları inşaatı zorlaştırıyordu. Bu arada Safranbolu’nun karakterindeki kırsal özellikleri taşıyor olması da başka bir şansı oldu. Karabük’te çalışan köylüsü, denkleriyle ve inekleriyle geldi; kabuğa yeniden hayat verdi. Artık, Safranbolu Karabük’le yan yana yaşamak ve kader birliği yapmak zorundaydı. Biz bugün, dünya kültür mirası olan Safranbolu’yu kurumsal koruma ve bilinçlenme yanın­da bu gerçeklere de borçluyuz. Yoksa Safranbolu 1970’leri göremeden, yok olur giderdi.

Yukarıda, Osmanlı kentinde meydan olmaz demiştik ama tarihi şehre girişte yer alan Kazdağlı Meydanı bir çelişki gibi durur. Gerçek farklıdır. Yeni Safranbolu, kanyonların dışındaki düzlüklere yığı­lınca önce Karabük’ten Safranbolu’nun yeni yerleşmelerine, sonra da tarihi şehir merkezine doğru yeni yollar yapıldı. Kazdağlı Camii çevresinde 1970’lerin başında önemli sayıda konak yıkılarak bir meydan açıldı, sonra da Ankara’daki mimarlar Safranbolulu olmayan bir meydan tanzimi yaptılar. İşte siz bugün Safranbolu’ya bu yolu izleyerek girersi­niz ve Safranbolu’yu baş aşağı okumaya çalışırsınız.

Bugün de Gümüşsu Kanyonu boyun­ca yeni Safranbolu’ya doğru tırmanıyo­rum. Gümüşsu, hep derinlerde akıyor. Yol kâh sağında, kâh solunda köprü­lerle dolanıp duruyor. Bir yanda kale, diğer yanda Kıranköy’ün artık boş duran şaraplık üzüm bağları. Yolum Dış Kale­altı Sokak’tan geçiyor. Safranbolu’nun bir de dış kalesi varmış demek(?) İki gerçek: Birincisi lütfen sokak tabelalarını değiştirmeyin, onlar bize geçmişten bilgi taşıyor; İkincisi keşfin sonu yok.

Safranbolu, tüm Batı Karadeniz illeri nüfus kaybederken tek kazanan şehir. Kanyonun dışında artık neredeyse içindekilerin 8 – 10 katı insan yaşıyor. Bugün Safranbolu’nun birinci ekono­mik girdisi emekli maaşlarıdır. Özellikle Karabük Demir ve Çelik İşletmeleri’nin 1990’larda özelleştirilmesi sırasında top­luca emekli olan çalışanlarının büyük bir kısmı Safranbolu’ da birer daire alıp yerleşmeyi tercih ettiler. Artık onların üçer evi var: Biri köyde, bir tari­hi şehirde, biri ise yeni şehirde kalori­ferli. Safranbolu onlar için huzurlu ve mutlu bir üçüncü yaş vaad ediyor. Buna karşın Safranbolu’ da açılan ve gelişen yüksek eğitim kurumları binlerce genci Safranbolu’ya çekti. Belki de Türkiye’nin kazada eğitim yapan tek Tasarım ve Güzel Sanatlar Fakültesi Safranbolu’ da kuruldu. Safranbolu Meslek Yüksek Okulu’nun özellikle Turizm Yöneticiliği ve Restorasyon bölümleri hızla gelişiyor. Safranbolu, bugün çok dinamik ve kül­türlü bir nüfusa sahip. Bir eğitim, kültür ve turizm kenti olmak yolunda epey yol aldı. Safranbolu’nun geçmişi, geleceği oluyor.

*Atlas, Sayı 178, Ocak 2008, sayfa: 76–92

1 Comment

Filed under City History, Travel

Mektepçiler Konağı (Safranbolu Medresesi) Restorasyonu*

Fotoğraflar / Görsel Belgeler: (aksi belirtilmedikçe) İbrahim Canbulat Arşivi. 2000 yılında TC Kültür Bakanlığı tarafından satın alınarak kullanım hakkı Safranbolu Kaymakamlığı’na verilen Mektepçiler Evi’nin, 1786-7’de yapımı tamamlanan Safranbolu Medresesi olduğu biliniyor. Nisan 2006’da oldukça hatalı bir “koruma” eylemine maruz kalan yapı ve restorasyonu hakkında, Safranbolu’da yürüttüğü Macunağası Konağı Restorasyonu ile X. Ulusal Mimarlık Ödülleri “Koruma-Yaşatma Dalı Başarı Ödülü” sahibi İbrahim Canbulat yazıyor. Safranbolu, Kuburoğlu Sakak’ta bulunan ve Mektepçiler Evi olarak tanınan yapı hakkında sürdürmekte olduğum araştırmada, önce Gönül Beken’in yaptığı bir düzeltmeye rastladım.(1) Bu düzeltmede kendisinin Mektepçiler sülalesine anne tarafından bağlı olduğunu, baba tarafından ise Müderrisler sülalesinden geldiğini bildiriyor ve yapının kendilerine baba tarafından intikali nedeniyle adının Müderrisler Evi olarak değiştirilmesi gerektiğini belirtiyordu. Evle ilgili olarak ayrıntılı bilgi almak üzere Gönül Beken’le uzun bir görüşme yaptım. Bu görüşmede yapının aslında bir ev değil, Safranbolu Medresesi olduğunu öğrenmiş bulunuyorum.(2) Yapı, Safranbolu’ya müderris olarak tayin olan Müderris Kürt Mehmet Efendi tarafından 1786–7 yılında yaptırılmıştır. Gönül Beken, Müderris Kürt Mehmet Efendi’nin 7. kuşaktan torunu olmalıdır. Medrese bugün 220 yaşındadır. Batı cephesinde sağ üstte bulunan yazıtta bu tarih açıkça gözükmektedir. Reha Günay’ın kitabında(3) yer alan listeye göre Safranbolu’da tarihlendirilebilen en eski yapılardan biridir. Gönül Beken, aslında ailesinin bu yapıda değil, hemen yanında bulunan Alacanlar Evi’nde oturduğunu söylüyor. Yapı 60’ların sonunda tek varis olarak kalan Gönül Beken’in annesi Fatma Zehra Asude tarafından Çerçen – Gurbetler Köyü’nden Yakup Yaman’a satılmıştır. Yapı 2000 yılında TC Kültür Bakanlığı tarafından Yaman ailesinden satın alınarak kamulaştırılmıştır. Yapının bir medrese olduğunu anladığınız anda yapıyı okumak çok kolaylaşmaktadır. Kürt Mehmet Efendi Safranbolulu değildir, Safranbolu’ya müderris olarak gelince kendi beğenilerini ve deneyimlerini de getirmiş ve medreseyi yaptırmıştır. Cephesinin bu denli incelikli olmasına karşın plan şemasındaki basitlik eminim yalnızca beni değil, yapıyla ilgilenmiş herkesi şaşırtmaktadır. Bir sofanın batısında çıkma yapan iki oda aslında bir ev değil, başoda olduğunu düşündüğümüz cephesi bezeli derslik ve hemen yanında bulunan çalışma odasından oluşan bir medresedir. Medresenin batı cephesi çıkmasının yapı tarzı da Safranbolu’da tektir. Bu tip çıkma yaygın olarak Ankara evlerinde görülmektedir. Bu nedenle yapan ustaların dışardan geldikleri düşünülebilir. Yapıyı asıl özgün ve tek kılan özelliği batı cephesinde bulunan ve ülkemizde bir benzeri bulunmayan sgrafito (İng. Sgraffito), malakari ve kalem işleriyle karışık teknikle yapılmış zengin cephe bezemesidir. Reha Günay bu cepheyi kitabında “1787 tarihli Mektepçiler Evi dış yüzünde malakari yönteminde yapılmış üsluplaştırılmış geometrik, bitki ve hayvan figürlü bezemeler vardır. Bazı üsluplaştırılmış, figürler çok eskiye kadar uzanan biçimleri anımsatmaktadır…” demektedir. Şimdi aynı cepheyi Safranbolu Medresesi olarak okuyunuz. Cephede 60 kadar eli belinde figürü bulunmaktadır.(4) Cephede ders verircesine tarih öncesi dönemlerden kalma ve kâinatın devinimini simgeleyen çarkıfelek, Mühr-ü Süleyman, sonsuz yıldız, ahireti simgeleyen servi, güzellikleri simgeleyen rokoko biçemde vazoda çiçekler, üstte meandır su ve anlamlarını bilemediğim daha birçok sembol yer almaktadır. Bu yapının Ersin Alok tarafından çekilen resimleri 70’li yıllarda TC Turizm Bakanlığı’nın tanıtım afişlerinde çok yoğun olarak kullanılmış ve gerek dünyada gerekse Türkiye’de Safranbolu’nun tanıtımına önemli katkılar sağlamıştı. Hepimizin belleğine bu cephe adeta kazınmıştır. Yapının ulaşabildiğim en eski fotoğrafı yazıyla birlikte sunulmaktadır.(5) Yayının üzerinde Yapı Kredi Bankası’nın 30. kuruluş yılında basıldığı yazılıdır. Buradan fotoğrafın 70’lerin başında çekilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Bu fotoğraf bize şu andaki cephenin en azından 30 yıldır hiç bir bozulma göstermediğinin kanıtıdır. BATI CEPHESİ YAPISAL ÖZELLİKLERİ VE BEZEME Mektepçiler Evi üst katı batı cephesi geleneksel Safranbolu evinde olduğu gibi sarıçam ahşap iskelet (yeğdana) ve kerpiç dolgu ile yapılmıştır. Kullanılan çıkma türü Safranbolu’da tektir. Buna karşın Ankara evlerinde yaygın olarak görülen bu çıkma, yapan ustaların dışarıdan gelmiş olabileceği kuşkusu yaratmaktadır. Çıkma ile biten bu cephede 2 + 3’lü gruplanmış 5 adet pencere bulunmaktadır. Genellikle Safranbolu yapılarında kerpicin üzerine samanla takviyeli çamur sıva yapılmakta bunun üzerine 1/3 oranında kireç, 2/3 oranında kumla yapılmış genellikle hayvansal ya da bitkisel elyafla takviye edilmiş perdah bulunmaktadır. Dışardan bakıldığında sağdaki 3 pencereli odanın dış cephesi çok incelikli bezenmiştir. Yapı üzerinde ayrıntılı bir inceleme yapamadım; bu nedenle aşağıda tartışacağım teknikler konusunda yanılma payımı göz önünde bulundurunuz. Cephede 3 ayrı teknik kullanılmıştır:

  • Kabartma olarak yapılan bezemelerin 13. yüzyılda Almanya’da ortaya çıkan ve Rönesans’la birlikte İtalya’dan dünyaya yayılan Sgrafito olduğuna inanıyorum. Sgrafito üst üste yapılan çoğunlukla iki ayrı renkte perdahın üsttekinin daha yaşken belli bir desene göre kazınmasıyla elde edilmektedir. Sıvalara renk pigmentleri önceden karıştırılabildiği gibi daha sonra boyama yoluyla da farklı renkler elde edilebilmektedir.(6)
  • Cephede daha önce de belirttiğim gibi düzlemsel bezemeler bulunmaktadır. Bunların fresko mu yoksa kalemişi mi olduğunu bilmiyoruz. Bu noktada kalemişi ve fresko tekniklerini karşılaştırmak isterim. Boya sıva üzerine kuruduktan sonra sürülürse kalemişi elde edilmekte, sıva daha yaşken sürülürse bünyesine işlediği ve kireçle birlikte sertleştiği için fresko elde edilmektedir. Öncelikle incelenmesi gereken renklendirmenin ne şekilde yapılmış olduğudur. Kalemişlerinde siyah, yeşil ve kırmızı boya kullanılmıştır. Ancak, özgün pigmentler analiz edilmediği için malzeme özellikleri ve renkleri konusunda bir bilgiye sahip değilim.
  • Ayrıca cephede 3 adet tepe penceresi bulunmaktadır. Bu tepe pencereleri ise malakari teknikle çalışılmıştır. Restorasyon öncesi bu pencereler kabaca kerpiçle kapatılmış bulunmaktaydı. Bu yapı ile ilgili olarak bezemenin tekniği konusunda farklı kaynaklarda malakari tekniği denmektedir. Bazı kaynaklarda malakari tekniği hep bir alçı işleme tekniği olarak anılmakla birlikte, sgrafito tekniği ile karıştırılmaktadır.(7) Bu yanılmanın Reha Günay’ın kitabındaki(8) görüşünden kaynaklanmış olması kuvvetle muhtemeldir.

Cephede, 60 kadar eli belinde figürü, çarkıfelek, sonsuz yıldız, servi, kuşlar, balıklar ve bir vazo dolusu çiçek vb. semboller görülmektedir. Dekoratif olmaktan öte bu sembollerin neler ifade ettiği incelemeye değer. Ayrıca sağ üstte bezemenin yapıldığı 1201 yılının ve “Maşallah” ibaresinin okunduğu bir yazıt bulunmaktadır. BATI CEPHESİ RESTORASYONU Restorasyon sonrası ortaya çıkan sonuç vahimdir. Restorasyon ilkelerinin tamamı göz ardı edilmiştir.

  1. Cephedeki yeğdananın üzerlerindeki sıvanın dökülmüş olduğunu biliyoruz. Bu durumda sıvanın tamamlanması doğru olmuştur ancak sonradan yapılan sıva ile özgün bezemenin karışmaması için seviye farkı yaratılması ve kabartmaların hiçbir şekilde taklit edilerek tamamlanmaması gerekirdi. Aksine eksik olan bütün kabartmalar tamamlanmıştır.
  2. Batı cephesinde üstte bir ahşap kuşağın cephedeki bezemeleri çerçeveleyecek şekilde boydan boya uzandığını ve iki yandan dışarı taştığını biliyoruz. Bu ahşap kuşak adeta bir kâgir eleman izlenimini verecek şekilde sıvanmıştır.
  3. Hiç bir şekilde boyanmaması gereken sgrafito ve bezemeler beyaz bir boya ile boyanmış ve tümüyle kapatılmıştır. Boyama bezemelerde olan derinliklerin algılanmasını engellemektedir. Sgrafitonun alt tabakasının renginin daha koyu olduğunu biliyoruz. Yapı üzerinde inceleme yapamamış bulunmamın getireceği yanılmayı hesaba katarak ve temkinle bu renk farkının özgün mü yoksa zaman içinde oluşan patinadan mı olduğunu kesin olarak belirleyemiyorum. Ancak ne olursa olsun bu renk farkının ya da 220 yıllık patinanın kaybedilmesi yanlıştır ve günahtır.
  4. Kalem işlerinin yalnızca temizlenmesi ve konsolidasyonunun yapılması yeterli olacaktı. Kalem işlerinin yeniden ve çok yanlış boyalar ve renklerle boyanması tam bir bilgisizliktir. Sıva bezemelerinin üzerlerinin boyanmasına gelince, mevcut belge ve kaynaklar düşünüldüğünde kullanılan renklere dair veri elde etmek olanaksız görülmektedir. Ancak yapı üzerinde boya kalıntıları olması halinde veri elde edilmiş olabilir ki, yine görsel belgelere bakıldığında bu da pek mümkün gözükmemektedir. Kaldı ki kesin veriler bulunsa dahi böylesine bir tamamlama restorasyon ilkeleri acısından fazlasıyla tartışılabilir bir müdahale biçimidir. Üstelik burada kullanılan koyulukta renk tonları da eski boya üretme teknikleriyle elde edilebilecek tonlara uymamaktadır. Yapının görsel etkisini bu denli değiştirecek müdahaleyi yaparken analizlerde ve uygulamada çok hassas teknikler kullanılmalıdır. Burada tam aksine davranılmış gibi görünmektedir.(9)
  5. Tepe pencereleri sıva ile kapatılmış ve üzerlerine gelişigüzel muşabak benzeri bir desen çizilmiştir. Bu pencerelerin açılması ve özgün haline getirilmesi çok zor olmayacaktı.
  6. Ahşap elemanların parlak bir vernikle cilalanmış olması diğer bir yanlıştır. Kısaca yapının 220 yılda oluşan patinası silinmiş atılmış bulunmaktadır. Daha önce de belirttiğim gibi en az son 30 yıldır bu cephede herhangi bir bozulma gözükmemektedir. Bu bezemelerin konsolidasyonunun çok rahatlıkla yapılabileceği konusunda önemli bir delildir.

ÖNERİLER Hemen, uzmanlardan oluşan bir danışma kurulu oluşturulmalıdır. Bu kurulun gözetiminde restorasyon süreci baştan sona ayrıntılı bir şekilde incelenmeli, kullanılmış bulunan sıva ve boyaların cinsi tespit edilmelidir. Sonradan yapılan sıvanın sökülmesi özgün yapının gerek malzemesi gerek yaşı, göz önünde bulundurulunca, mümkün gözükmemektedir. En azından boyaların kaldırılması olanağı araştırılmalıdır. Kullanılan boyanın el aletleriyle kaldırılması ya da uygun kimyasallarla sökülmesi gerekir. Her iki seçeneğin de riskleri bulunmaktadır. Kalemişlerinin üzerinden sonradan yapılmış boya katmanlarının temizlenmesi sürecinde yaptığımız önceki deneylerde bazı durumlarda kimyasalların kalem işlerini tümüyle tahrip ettiğini, bazı durumlarda ise hiç etkili olmadığını görmüştük. Kalem işlerinin fresko tekniğiyle yapılmış olması işimizi kolaylaştıran bir neden olmuştu. Bezemelerin kalem işi değil de fresko olması sonradan yapılan boyanın kaldırılabilme şansını arttıracaktır. Yapılacak deneyler sonucunda, danışma kurulu uygulanacak yönteme karar vermelidir. NOTLAR

  1. Gönül Beken, Aralık 2000 – Ocak 2001, “Bir Düzeltme ve Kültür Bakanlığı’na Teşekkür”, Müzekent Safranbolu Gazetesi.
  2. 19. Yüzyıl Kastomonu Sancağı Salnameleri’nde Safranbolu’da 12 adet medresede 750 öğrencinin eğitim gördüğü belirtilmektedir. Bu sayının Sübyan Mekteplerini de içerdiğini düşünebiliriz.
  3. Reha Günay, tarihsiz, Tradition of the Turkish House and Safranbolu Houses, Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları, İstanbul, s.320.
  4. Neden öğrenciler olmasın?
  5. Sedad Hakkı Eldem, tarihsiz, Türk Mimari Eserleri, Binbirdirek Matbaacılık Sanayi A.Ş. Yayınları, s.205.
  6. Bu arada kullanılan tekniğin “Pargeting” olabileceği konusunda uyarılar aldım. Bu teknikte formlar ıstampalarla çıkarılmaktadır.
  7. 7. Celal Esat Arseven, tarihsiz, Türk Sanatı Tarihi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, s.722’de Malakari alçı işleme tekniği yanında bir de “Ustuka” diye bir teknikten söz etmektedir. Ustuka bugün yalnızca sönmüş kireç anlamıyla kullanılmaktadır. Belki de ustuka, sgrafitonun karşılığıdır. 8
  8. . Reha Günay, tarihsiz, s. 320.
  9. 9. Bu bölümün kaleme alınmasında Burçin (Altınsay) Özgüner’in desteğini aldım. Kendisine teşekkür borçluyum.

*Mimarlık, sayı 330, Temmuz – Ağustos 2006

Leave a comment

Filed under City History, Conservation, Restoration

Hacımemişler Konağı Restorasyonu*

İbrahim Canbulat, Y. Mimar

Gülevi, Safranbolu’daki en yeni kültür turizmi yatırımlarından birisidir (Aralık 2006). Yaklaşık üç yıllık geçmişi olan proje, aynı adayı paylaşan her biri 200 yıllık 3 tescilli yapının restorasyonundan oluşuyor. Proje tamamlandığında 1200 metrekare açık alanda yer alan 1600 metrekare kapalı alanlı bir kültür turizmi külliyesi olacak.

Proje kapsamında 5’i süit olan 16 oda, kafe – bar, restoran, okuma odası, oyun odası ve 70 kişilik bir konser / seminer salonu bulunuyor. Şu anda külliyede bulunan Hacımemişler Konağının (HK) restorasyonu tamamlandı ve yaklaşık 3 ay önce işletmeye alındı. Bu yazıda özellikle HK restorasyonunda karşılaştığımız sorunları ve çözümlerini tartışmak istiyoruz. HK’nın restorasyon, dekorasyon ve donanım süresi yaklaşık 12 ay sürdü. HK aslında Safranbolu’nun turizm amacıyla on iki yıl önce restorasyon görmüş ilk konağıydı.

Safranbolu’da bulunan 1200 kadar tescilli tarihi yapının yaklaşık 800 kadarı konuttur ve bunların yaklaşık yüzde onu restorasyon görmüş ve hemen tamamı turizm amaçlı kullanılmaktadır. Turizm ve koruma oldum olası çelişen iki alan olarak görülmektedir. Korumacılar, tarihi yapıya yeni bir işlev verilmesini baştan bir zorunluluk olarak görmekle birlikte, yapıların gerek mekân organizasyonuna, gerek yapı ve taşıyıcı sistemine, gerekse yılların birikimi olan patinaya en düşük düzeyde müdahale edilmesini isterler.

Geçen zaman içinde özellikle turizmin getirdiği kaynakların koruma amacıyla kullanılması, ya da bir başka açıdan bakarsak hiç bir zaman restorasyonu düşünülmeyecek yapıların turizmin sağlayabileceği kaynağı göz önünde bulundurarak, restore edilmesi hepimizi belli bir noktada oydaşlaşmaya zorlamaktadır. Bu yazının amacı geçen 14 yılda HK üzerinden bakarak Safranbolu’da koruma ve turizmin ne şekilde etkileştiklerini tartışmak ve deneyimlerimizi paylaşmaktır.HK yaklaşık 300 metrekare kapalı alana sahip zemin katı moloz taş, üst katları kerpiç dolgulu ahşap iskelet sistemi ile taşıtılan üç katlı bir yapıdır. Safranbolu’da geçmişte “Şehir” şimdilerde “Eski Çarşı” olarak isimlendirilen tarihi kent merkezinde bulunmaktadır. HK adı üzerinde Hacımemişler Sülalelerinin Safranbolu’da bulunan çok sayıdaki evlerinden biridir. Araştırmalarımızda Hacımemişler Ailesinin manifaturacılık yaptığını ve İstanbul’la düzenli bağlantı içinde olduğunu, yalnızca manifatura getirmediğini aynı zamanda bölgeden topladığı tiftiği de İstanbul’a sattığını biliyoruz.

 
Bu nedenle Hacımemişler Ailesinin konakları varlık ve görgü birikiminin sonucu hem belli bir ölçeğin üzerinde hem de yetkin mekân organizasyonları ve bezemeye sahip olmuştur. Konumuz olan HK, gerek boyutlarının küçük olması gerekse mekânsal yapıdaki aksaklıktan dolayı bizi hep düşündürmekteydi. Yapının arka bahçesine kaçak olarak inşa edilen müştemilatın yıkılması aşamasında, yapının kuzeyde bulunan ve yaklaşık 1/3üne tekabül eden bölümün ciddi bir yangın sonrası yeniden yapılmadığının gördük. Hafriyat sırasında bulunan temel kalıntıları belgelendi ve yanık ahşap yapı elemanlarından örnekler saklandı.Safranbolulular 50’li yıllarda Karabük Demir Çelik Fabrikalarının ve gelişen ulaşım ağının getirdiği etkilere direnmemişler ve Genellikle Şehir’de bulunan konaklarını fabrikanın yarattığı çekimle Safranbolu’ya inen köylülerine satmışlar ve şehri terk etmişlerdir. HK da bundan nasibini almış ve Hacımemişler Ailesinin mülkiyetinden çıkmıştır. Ancak, araştırmalarımızda konağı yaklaşık 40 yıl boyunca konut amaçlı kullanan ailenin yapıyı hiç bozmamış ve 90lı yılların başına çok iyi bir durumda getirmiş olduğunu gördük. Buna karşın 90lı yılların başında turizm işine ilk giren ailelerden biri tarafından satın alınmış ve HK, adeta Safranbolu’da turizm ve koruma deneyimini iyi bir örnek teşkil edecek şekilde yaşamıştır. Bu arada HK 1992 yılında Kültür Bakanlığı‘nın cephe ve çatı sağlamlaştırma projesi kapsamında bir onarın görmüştür. Yaklaşık 12 yıl sonra gerçekleştirdiğimiz ikinci restorasyonda gerek çatıda gerekse cephelerde önemli sorunlar yaşamamış olmamız, yapılan işin belli bir niteliğin üstünde olduğunu göstermektedir. İlk restorasyon projesinde Safranbolu’da hala etkin olan yaklaşımla yatak odası olmayan 2 mekân, ek yatak odaları olarak planlanmış ve toplamda ulaşılan 7 yatak odasının tamamına banyo ve tuvalet yerleştirilmiştir. İkinci restorasyon sırasında sonradan yatak odası haline getirilmiş biri orta sofa olan 2 mekân özgün haline döndürülmüş bulunmaktadır.

Bu noktada Safranbolu’nun ciddi bir şekilde karşı karşıya olduğu bir tehlikeyi belirtmek istiyoruz. Bugün Safranbolu’da tüm konaklar kitle turizminin aşırı baskısı altındadır. Hemen hemen restorasyon aşamasında tüm tarihi yapılara, ek yatak kapasitesi yaratacak şekilde odalar sokulmakta ve Safranbolu konakları yaşanacak birer arkitektonik değer olmaktan çok yatakhane şekline sokulmaktadır. Şimdilerde Koruma Kurullarının bu konuda daha duyarlı davrandıklarını görüyor ve mutlu oluyoruz. Diğer bir kritik konu ise, yapıların aşırı derecede ıslak hacim baskısına nesne olmasıdır. Bugün Safranbolu’ya gelecek turistin ilk sorduğu sorulardan biri odasında tuvalet ve banyo olup olmadığıdır. Birçok çağdaş gereksinim gibi bu özellik de göz ardı edilemez, ancak sorunun çözümü, çok duyarlı yaklaşım gerektirmektedir. Hepimizin bildiği gibi, Safranbolu Evi’nde bir iki istisna dışında banyo yoktur yalnızca basitçe boy abdesti almak için yummalıklar vardır. Gözlemlerimiz bu yummalıkların dahi geçmişte büyük tahribata neden oldukları yönündedir.

HK yaklaşık 12 yıl sonra yeniden restore edilirken tüm ıslak hacimlerin çürüdüğünü gördük. Islak hacimlerde her zaman banyo tuvalet grupları, özgün ahşap döşeme üzerine dökülen bir betonarme döşeme ve duvarlara kaplanan fayanslarla çözüle gelmektedir. Ahşap iskelet taşıyıcılarla oluşan Safranbolu Evi sürekli hareket halindedir.

Bu nedenle zaman içinde fayans kaplı yüzeylerde ve köşelerde çatlama olması kaçınılmazdır. Öte yandan beton ve diğer toprak malzemenin ısı geçirgenliğinin ahşaptan farklı olması beton yüzeylerde çiğlenmeye, gözenekli yapısı ise sürekli rutubetli kalmalarına neden olmakta ve çevrelerinde ahşap zararlılarının yaşaması için uygun habitatlar oluşturmaktadır. HK restorasyonu sırasında banyo döşemelerinin yakın bir zaman önce çökmesi sonucu üzerlerine ikinci bir betonarme döşeme yapıldığını gördük.Sonunda büyük kütlelere erişen bu beton blokların göçmesinin artık an meselesi olduğunu dehşetle fark ettik. Bunun sonrasında HK’nda uzun bir zaman kırıcı çalışması gerekti. Çözüm ise ahşap iskeletin yenilenmesi sonrası, tabanların birer çanak oluşturacak şekilde suya dayanıklı kontrplak ve üzerine can elyaf takviyeli polyester kaplanmasıyla sağlandı.HK restorasyonundaki diğer bir sorun ise zemin katlarda yer alan ortak kullanım mekânlardan kaynaklanmaktaydı. Bu sorun kanımızca turizm amaçlı olarak kullanılan tüm Safranbolu Evleri‘nin ortak sorunudur. Hemen hemen tüm işletmeciler, daha büyük ve aydınlık ortak kullanım mekânları istemektedir. Buna karşın kalın taş duvarlarla belirlenen zemin katlar ise işlevleri farklı (at ahırı, mal ahırı, hazine, vb) çeşitli mekânlara bölünmüştür. HK’da zemin katta ilk restorasyon projesinde yer almamakla birlikte hayatla, at ahırını ayıran duvarın delinerek gelişigüzel bir kemerle birleştirildiğini, at ahırının dış cephesine iki yeni pencere açıldığını ve yangın geciktirme amacıyla hazine içine yapılmış bulunan tonozun alan kazanmak için tümüyle yıkılmış olduğunu gördük.

Bütün bu bozulmalar yapının depreme dayanırlığını da ciddi şekilde yok etmekteydi. Sonradan açılan pencereler ve kemer kapatıldı. Yapının en özgün elemanlarından biri olan ve elimizde çizimleri dahi bulunmayan tonozun adeta arkeolojik çalışma sonucu restitüsyonu gerçekleştirildi ve kalıp yardımıyla moloz taşla yeniden örüldü. Yukarıda da değindiğimiz gibi, yapının arka kısmında, yapı alanına eşit boyutta kaçak bir ek yapının varlığıdır. Bugün Safranbolu’da koruma kurulları 40 metrekare bir müştemilatın yapımına “Kazanocağı” adı altında izin vermektedirler, ama karşılaştığımız gerçek, önceki maliklerin 40 metrekareyle yetinmeyip büyük bir müştemilat yapması ve bunu yer yer özgün yapının çamur harçla örülmüş moloz taş duvarlarına taşıtmasıdır. Bu restorasyon sırasında en çok sorun yaratan müdahalelerden biri bu olmuştur. Asıl sorun, hareketli bir sistem olan çamur harçla örülmüş moloz taş duvarlara çok büyük kütleye sahip monolitik bir sisteminin eklemlenmesidir. Yine uzun bir süre kırıcı çalıştırmak zorunda kaldık ve yaklaşık 200 metreküp moloz attık. Betonarme eklemenin getirdiği yükün moloz duvarı basması nedeniyle moloz taş duvarda hala büyük bir çatlak bulunmaktadır. Zemindeki oturuşmanın tamamlanması sonrası bu çatlağın, zaman içinde oluşan yeni dengeler sonucu kaybolacağını ümit ediyoruz ancak gelişmeleri dikkatle izliyoruz.

Yine yukarıda belirttiğimiz şekilde Safranbolu’da restorasyona bulaşan hemen hemen tüm kişi ve kuruluşlar yeni yapılara öykünmektedirler. Bu tercih, en başta yapıların alçı ile sıvanması, yeni dış cephe boyaları ile boyanması, ahşap elemanların verniklenmesi şeklinde kendini göstermektedir. Gerçekte vernik üreticileri bile en iyi verniğin dış cephelerde ömrünün altı ila on iki ay olduğunu bildirmelerine karşın, Safranbolu’da birçok yapı adeta rekonstrüksiyon yapılmışçasına, bütün patinası kazınarak yenilenmektedir.

 
HK restorasyonunda, herhangi bir ahşap eleman ciddi oranda kesit kaybetmedikçe yenisi ile değiştirilmedi; çok iyi bir şekilde emprenye edilerek korundu. Yapının bozulmamış kerpiç dolgusu olduğu gibi korundu. Sıva konusunda yaklaşımımız ise yapıdan alınan perdah örneklerinin malzeme analizlerinden sonra bulunan özelliklerine göre yeniden üretilmesi ve uygulanması şeklinde olmuştur. Kireç ve kumdan oluşan perdah, organik elyafla ve bezirle takviye edilmişti. Bu arada kullanılan kumun çay kumu değil, sel yataklarında oluşan halk arasında “eşek kumu” olarak isimlendirilen kum olduğunu öğrendik ve onu kullandık.Yazıyı yaşadığımız bir olayı aktararak adeta bir anekdotla bitirelim. Komşulardan biri arkadaşına bizim yaptıklarımızı anlatırken “ Konağı bir yıldır tamir ediyorlar, ama hala eski” demiş. Bu bizim doğru yolda olduğumuzun en büyük kanıtı.

 

Leave a comment

Filed under Accomodation, Conservation, Cultural Tourism, Hotel, Restoration, Revitalization

Safranbolu’nun Kayıp Bedesteninin Peşinde*

İbrahim Canbulat, Y. Mimar

1306 (Miladi 1889) yılı Kastamonu Vilayeti Salnamesinde Safranbolu’ya ayrılan bölümde “Kuruluşlar” başlığı altında “On bir mahalle ve seksen köyden oluşan Safranbolu Kasabasında… 13 yolcu hanı, … 945 dükkân, … 1 buğday hanı, … 1 bedesten vardır.” diye yazılı. (Hulisi Yazıcıoğlu ve Mustafa Al, sayfa 87)

1950’ler… Safranbolu’dan bir görünüş

Safranbolu’nun ortak belleği yakın geçmişte iki kez sıfırlanmıştır. Birincisi 1924 yılında mübadelede, ikincisi ise 1950’lerden başlayarak ekonomik yaşamın aktörleri kasabalıların gayrimenkullerini de satarak Safranbolu’yu terk etmesiyle olmuştur. Özellikle, yazılı kaynakların da çok kısıtlı olması ve kentsel arkeolojinin neredeyse bilinmemesi sonucunda biz bugün hala Safranbolu dokusunu tam olarak okuyamıyoruz. Yukarıda değindiğimiz belgeden Safranbolu’da geçmişte bir Bedestenin varlığını biliyor, fakat akıbetini bilmiyorduk.

Yakın geçmişte, Safranbolu Belediyesinin öncülüğüyle Prof. Dr. Metin Sözen Safranbolu Araştırmaları Merkezi (MeSSAM) kuruldu ve tarihi kamusal yapıların restorasyon ve korunması için çalışmaya başladı. MeSSAM’ın hazırladığı ilk proje Safranbolu Kız Meslek Lisesi Binası Restorasyon Projesidir. Hemen arkasından alt katındaki 2 – 3 (bu dükkanlardan ortada bulunanı yapının girişine yerleşmiş bulunmaktadır.) dükkan dışında tümüyle metruk durumda olan ve “Pamukçu Hanı” olarak isimlendirilen bina ele alındı. Yazar bu projede MeSSAM’a danışmanlık yapmaktadır. Çizim ve resimlerde de görüleceği gibi Pamukçu Hanı kısıtlı bir programa sahiptir. Bilindiği gibi, bir restorasyon projesi tasarım süreci yapıya verilecek işlevin tanımlanmasıyla başlar. Bunun da öncesinde yapının özgün işlevinin bilinmesi gerekir. Pamukçu hanının röleve çalışması hemen tamamlandı, ancak yapıyı tanıma sorunu, restitüsyon çalışmalarının başlamasıyla eş zamanlı olarak ortaya çıktı. Pamukçu hanının ne zaman yapıldığı konusunda da elimizde hiçbir bilgi bulunmamaktadır. Yapının restitüsyonunun hazırlanması sürecinde, yapının çok uzun bir zaman diliminde yaşamışlığı ve gerek geçen zamanın gerekse kullanıcıların arkada bıraktığı izler proje ekibini zorlamaya başladı. (Yapının Safranbolu kent dokusu içinde Köprülü Camisi ve Medresesi ile aynı ortak mekanı paylaşıyor olması 17. yüzyıldan kaldığına bir kanıt olabilir. Aynı noktadan hareketle Köprülü camisinin akareti içinde yer aldığı ileri sürülebilir. )

1950’ler… Pamukçu Bedesteni

Öncelikle güneye bakan girişinde bulunan 2 dükkan ve daha sonra doğusunda bulunan 4 dükkanın daha varlığının keşfedilmesi, Pamukçu hanının okunulurluğunu zorlaştıran başka nedenler oldu. Yapıya kolayca “Han” tanımlaması yapmak artık olanaksızdı. Yapının han olmadığı konusunda, yapıda dükkanlar bulunması dışında başka nedenler de uyarıcıdır. Safranbolu’da hanlar kentin güneyinde ve kervan yoluna yakın bir noktada yoğunlaşmıştır. Pamukçu hanı ise bu noktanın uzağında tam çarşının merkezinde bulunmaktadır. Çizimde de görüleceği gibi, hücrelerin birer yatağa izin veren boyutları önce yolcu hanı olabileceğini akla getirmiş ama 15 oda hesabıyla bulunan en az 15 yolcunun konaklama sırasındaki ısınma, yemek, istirahat, bedensel temizlik gibi hiçbir gereksinimine yanıt vermeyen yapı programı, bu hipotezi hemen reddetmemize neden olmuştur. Buna karşın, hücrelerin demir kafeslerle korunmuş iç pencereleri ve dolap nişleri bu mekanların değerli malların saklanması ve alım-satımının yapılması gibi işlevleri tam olarak karşılayabildiklerini göstermekteydi.

Pamukçu Bedesteni’nin üst katı

Yazar, tipoloji konusunda Sanat Tarihçisi Esra B. Ertürk’a danışma kararı aldı. Ertürk de yapının han olamayacağı konusunda fikir bildirdi. En önemli kanıtı yapıda bir ahırın bulunmamasıydı. Han olmayan yapının ne olduğunu araştırmaya başladık. Girişte de belirttiğimiz gibi yapının geçmişini belgeleyen hiçbir yazılı kaynak bulamadık. Yaşayan Safranboluluların da hiç biri yapının geçmişi konusunda bilgiye sahip değildi. Bu arada restitüsyon sürecinde üst katta bulunan ve 108 – 111 numara ile gösterilen hücrelerin daha sonra basitçe yapılmış duvarlarla dışa kapatıldığını anladık. Bu 4 mekanlar gerçekte dükkandı.Kaynak araştırması sonucunda, yapının dışa açılan 6 dükkanı ile hücreli bedesten (Prof. Mustafa Cezar, sayfa 168) tipine tam bir uyum gösterdiğini anladık. Artık yapıyı Pamukçu Bedesteni olarak adlandırıyoruz.

Pamukçu Bedesteni’nin alt katı

Bedesten Nedir?

Sözcüğe Türkçede ilk bezzazistan olarak Selçuklular döneminde rastlıyoruz. Kelime anlamıyla bezzaz kumaşçılar demektir. Bunun arkasına eklenen –istan ekiyle ise kumaşçılar çarşısı anlamına ulaşıyoruz. Bu sözcük 17. Yüzyıla kadar özgün şekliyle kullanılırken, Anadolu Türkçesine evrinmesi sırasında dat (ض) harfinin okunuşunun getirdiği karışıklıkla “bedesten” olarak söylenmeye başlanmıştır. Mimari yapı tipi olarak ortaya çıkışı Beylikler Döneminde olmakla birlikte, Osmanlılar Döneminde yazışmalarda giderek daha sık rastlanmasından dolayı özgün işlevinin bu dönemde belirginlik kazandığını anlıyoruz. Bedestenler başlangıçta değerli kumaşların hırsız ve yangından korunması ve korunaklı bir ortamda satışının yapılması amacıyla ortaya çıkmış olmakla birlikte daha sonraki dönemlerde her türlü yükte hafif pahada ağır malın saklandığı ve satıldığı bir Osmanlı yapı türü haline gelmiştir. 18. Yüzyıla kadar bazı hanların bezzazlar hanı, iplikçiler hanı, dokumacılar hanı gibi uzmanlaştığını görüyoruz. Aynı yüzyılın ikinci yarısında artık bedestenleri özgün şekliyle ortaya çıktığını ve işlevinin tüm değerli emtia ve menkul değerleri de kapsayacak şekilde belirginleştiğini görüyoruz. Osmanlılar döneminde bedestenlere kuyumcularda yerleşmeye başlamışlardır. Bedestenler bu işlevleri yanında bugün bankaların yerine getirdiği para saklamak, akreditif karşılığı ödeme yapmak gibi işlevleri de üstlenmişlerdi. Bu arada bedestenlerde yapılan değerli mal hareketlerinin ve satışının rahatlıkla izlenebilmesi nedeniyle değerli mallardan alınan Mizan Resminin toplanmasını da kolaylaştırmaktaydılar (Peker, sayfa 58). Bütün bu işlevlerinden dolayı Osmanlı ekonomik yaşamında çok önemli yer tutmaktaydılar.

Pamukçu Bedesteni’nin güney cephesi

17. Yüzyılda Osmanlı sosyo-ekonomik yapısını bize çok ayrıntılı bir şekilde anlatan Evliya Çelebi bir kentte bedesten bulunmasına ayrı bir önem verirdi. Yazılarında 150 – 200 dükkan ve han odası bulunmayan yerleşmeler için “taştan yapılmış bir bedesteni yok” diye nitelendirirdi. Evliya Çelebinin Seyahatname’sinden yaklaşık 300 dükkanı bulunan bir yerleşmede bir bedestenin muhakkak bulunduğunu, yoksa bile aynı işlevi görecek ve demir kapılarla korunan çarşıların (ya da arastaların) bulunduğunu biliyoruz. Girişte de belirtildiği gibi, 945 dükkan bulunan Safranbolu’da bir bedestenin bulunuyor olması bu genellemeye uygun düşmektedir.

Pamukçu Bedesteni

Pamukçu Bedesteni adının bedestenlerin ilk çıkış nedeni olan bezlerin ve ham maddesi olan ipliklerin ticaretinin yapıldığı yer olması olasılığıyla da semantik bir örtüşme içindedir. Konumu itibariyle de Yemeniciler Arastasının hemen yanında yukarı çarşıda merkezi bir konumdadır. Girişi ve alt katında bulunan 2 dükkan Kunduracılar Sokağına açılmakta, restitüsyon çalışması sırasında varlığı keşfedilen 4 dükkan ise Köprülü Camisi arkasında yer aldığı bilinen Köprülü Medresenin de bulunduğu bahçeye cephe vermektedir. Bütün bu nedenlerle Bedestenin Yemeniciler Arastası ile birlikte Köprülü Camisi akareti olarak 17. Yüzyılda yapıldığını düşünüyoruz. Kullanılan yapı elemanları ve teknik bu kanımızı güçlendirmektedir. Yapının 20. Yüzyıl başına kadar bir bedesten olarak kullanılmakla birlikte daha sonra depo olduğunu ve bir süre sonra da güneyde bulunan dükkanlar dışında terk edildiğini sanıyoruz.

Köprü Camii’nden Pamukçu Bedesteni’nin görünüşü

Pamukçu Bedesteninin betimsel tanıtmasını bu yazının vurgusunu zayıflatacağı kanısıyla yapmıyoruz. Buna karşın görseller ve restitüsyon çizimleriyle yapıyı tanıtmayı uygun görüyoruz. Pamukçu Bedesteni Restorasyon Projesi, Safranbolu Belediyesi, Prof. Dr. Metin Sözen Safranbolu Araştırmaları Merkezince, Proje Sorumlusu Mimar Dr. Süheyla Birlik ve Restoratör Mürsel Başaran tarafından hazırlandı. Projeye Y. Mimar H. Yavuz Erbil, Y. Mimar Şeref Kaya, Y. Mimar İbrahim Canbulat, Sanat Tarihçisi Esra B. Ertürk ve Aytekin Kuş danışmanlar olarak destek verdiler. Belediye Başkanı Mimar Nihat Cebeci ve Belediye başkan Vekili İnşaat Mühendisi Mehmet Adaların yönetsel katkıları yanında mesleki katkıları göz ardı edilemez. Hazırlanan proje Safranbolu’da bulunan Kültür ve Doğa Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından onaylandı. Safranbolu’da Ekonomik Yaşam 1890 Yılında Kastamonu Merkez ve kazalarının ödedikleri vergileri incelersek (Sevgi Aktüre ve Tansı Şenyapılı, sayfa 69):

En fazla vergi hasılatı olan İnebolu’da toplanan vergilerin 1 028 576 kr’unun gümrük vergisi olduğu düşünülürse, Safranbolu’daki ekonomik hayatın ne denli zengin olduğu anlaşılır. Aynı yıllarda Kastamonu Merkezde 16 kişiye bir dükkan düşerken, Safranbolu’da her 8 kişiye bir dükkan düşmekteydi. Safranbolu’da 1923 yılında 414 adet debbağ (derici), 430 adet yemenici, kunduracı vb, 135 adet manifaturacı ve iplikçi, 600 katırcı ve beygirci, 250 marangoz, 120 mutabiye ve 350 bez dokuma tezgahı bulunmaktaydı (Yazıcıoğlu ve Al, sayfa 72 – 73). Bunun yanında Sinop – Gerede Kervan Yolunda seyahat eden tüccar ve kervancıların kentten aldıkları hizmetler de düşünülürse, Safranbolu’daki sosyo-ekonomik yapının zenginliği daha iyi anlaşılır. Böyle bir sosyo-ekonomik yapının, yukarıda işlevleri belirtilen bir bedestene gereksineceği açıktır. *http://www.yapi.com.tr/Haberler/safranbolu-kayip-bedesteninin-pesinde_56745.html

Leave a comment

Filed under City History, Conservation, Restoration

Bir Ev Aldık; Hayatımız Değişti*

İbrahim Canbulat, Y. Mimar

Meraklısı 1990’ların Safranbolu’sunu bilir. Şimdi de ol uğu gibi tarihi merkeze gidişte Turing ve Otomobil Kurumu’nun büyük bir ileri görüş ve sorumlulukla satın alıp otel yaptırdığı Havuzlu Asmazlar Konağı bir yol ayırımını belirler. Bartın’ a sapmayıp aşağıya Çarşı’ya yöneldiğinizde hemen hemen hiç değişmeden, 17. Yüzyılın izlerini taşıyan eski sokaklar, bunlara çıkmalarıyla göz kulak olan beyaz badanalı evler, evler, evler…

Safranbolulu daha turizm nedir bilmiyor, turizm işine soyunanlara da pekiyi gözle bakmıyordur. Eğer geziniz pazarın kurulduğu Cumartesiye denk gelmediyse, çevrede pek kimse de yoktur. İşte öyle bir günde eşiniz, ben buradan bir ev alacağım diye tutturur. Önüne kattığı biri leriyle sokak sokak dolaşıp ev arar. Nasıl olsa geçer dü­şüncesiyle, olayı “Olur Karıc’ım” diye geçiştirme çabası. Ama hiç de öyle olmaz, içini bile göremediğimiz bir evi beğenir ve “Alacağız” diye karar oluşturur. Kapıya yapıştırılmış “Satılık” yazısının altındaki telefon numarası İstanbul’dan. Verilen numarayı aradığımızda mal sahibinin, sabahları – sahne bu kez de ’90’ların başında İstanbul – Şişhane’de THY otobüs ter­minalinin önünde poğaça sattığını öğrenirsiniz. Aralıklı olarak üç ay süren pazarlık sürecinde sabahları Şişhane Meydanı’nda epey poğaça tüketilir. Evin içi bile görülmeden satın alma işlemleri vekâletname ile tamamlanır.

Kötü sürpriz; bizim kutu gibi diye düşündüğümüz evin bize satan aile tarafından bilinçsizce bir beton yığını haline sokulduğunun anlaşılmasıdır. Bu arada, mahallelinin anlattığı gömü bul­ma hikâyesi. Sözde evi satın alanlar çok kısa bir çalışmanın ardından gömü bulup, hemen kapağı İstanbul’a at­mışlarmış. Bu olayın arkasındaki gerçek, köyden kasabaya, kasabadan kente sürecek ve hala sürmekte olan büyük göçün sonucu, bulunduğu çevreyi bir türlü benimseyemeyen insanlar; bir de satın alınmış olan evin delik deşik edilmiş döşemeleri, bacaları ve hatta kapısı. Röleve ve yeniden tasarımlama çalışmaları sürerken mahalleli kucak açar. Akşam yorgunluk çayları ve yanında ikram edilen su börekleri, ev boş kaldığında göz kulak olmalar ve işler ilerleyince bu çocuklara nazar değer deyip, saçağa koç boynuzları asmalar; sizi Safranbolu’nun sıcaklığına sarıverir.

Evin bizi en çok etkileyen tarafı cephesindeki kalem işleriyle Türkiye’ de örneği az kalmış bir yapı olması; yoksa ahım şahım bir şey değil. İlk yapılacak, tüm beton ve tuğlanın sökülüp atılması ve sonra yapının okunması. İşte bu noktadan başlayarak halâ adı konmamış ev konuşmaya başlar. İçine kâgir iki daire yerleştirilmiş bulunan ‘Ha­yat’ iki kat yüksekliğinde ve evin en renkli mekânlarından biridir. Bu arada tavanlar, ocak ve lambalarının isinde, geçmişin bütün izlerini size bir bir aktarır, özgün mekân or­ganizasyonunun bütün ipuçları verir. Bahçedeki uyduruk samanlığın evin depreme direncini sağlayan, olmazsa olmaz beden duvarlarından bi rinin taşlarıyla yapılmış olduğunu anlarsınız. Bizim önce ailenin kadınlarının isim­lerinden ürettiğimiz “GülNur Konak” adı artık fazla iğreti durmaya başlar. Ev Safranbolu’da adet olduğu veçhile yapanın adıyla kütüğe zaten işlenmiştir “Macunağası İzzet Efendi Konağı”.

 

Restorasyon çalışmaları başlayınca büyük bir şaşkınlık yaşanır, çünkü evin içinde, dışından daha çok kalemişi bulunmuştur ve 5–6 kat badananın altında, gün ışığına çıkarılmayı bekle­mektedir. Restorasyon sürecinin en zor tarafı kalemişlerini çıkarmak ve korumaktır. Bilenler bilir, kalem işleri 5–6 kat çeşitli dönemlerin kimyası ile yapılmış badananın altında ama kerpiç ve çamur sıvanın üstündedir. ODTÜ laboratuarlarında yapılan analiz sonucunda anlaşılır ki, kalem işleri günümüze kadar kalabilmiş benzersiz bir freskodur. Bizim başımıza bu dertleri saran Gül, İstanbul’dan gelip giderek tam üç yıl badanaları kazır, altından çıkan allı yeşilli, hem buharlı hem yelkenli gemileri buldukça çığlıklar atar. Bu arada evin tarihiyle ilgili en önemli belge de kalem işleri arasından kendini gösterir 1266 Hicri (1849 – 50 Miladi). Doğaldır ki bu, kalem işlerinin yapıldığı tarihtir. Özgün yapı çok daha eski olmalıdır. Gerçekten de arakat üst kat­tan daha yalın ayrıntılarıyla en az bir 50–60 yılın daha yaşamışlığının belgesidir. Bahçe düzenlemesi başlayınca da yangın yemiş, kızarmış ve çatlamış taşlar yapının tüm öyküsünü açıklar. En az 200 yıllık bir Safranbolu Evi: Küçük ama çok zevkli bir mekân organizasyonu ve kalem işleri ile bezenmiş. Özellikle sofada bulunan buharlı ve yelkenli gemileri Fotoğraf Sanatçısı Ersin Alok eşi bu­lunmaz örnekler diye belirtir ve yayınlanmamak kaydıyla kendi arşivi için bir kaç kareye saklar. Biz de hala yayınlayamadık. Birini bu yazıda sizinle paylaşmak istiyoruz.

 

Evin restorasyonu sonunda 2000’de biter. Aralıklı olmakla birlikte tam 8 yıl. Kim bilir İstanbul – Safranbolu arasında kaç sefer yapıl­mıştır. Bizim için en önemli gelişme 2001 yılında Altın Safran Film Festivali çerçevesinde eve “En İyi Korunan Safranbolu Evi” ödülünün verilmesi olur. Bu, yaşamımızda da en önemli değişik liği tetikleyen etken olacak tır. Bir haftasonu evi olarak planlanan Macunağası İzzet Efendi Konağı bizi içine çeker. Hafta sonu bazen 7 gün olur, bazen 10. Sonra 2002 yılında kesin karar verilir ve çocuklar İstanbul’da bırakı lıp Safranbolu’ya göçülür. Geliş o geliş. Macunağası İzzet Efendi Konağı, dostları mız sayesinde hiç boş kalmaz. Artık bütün enerjimiz, UNESCO Dünya Mirası olan Safranbolu için karınca kararınca katkı sağlamak, korumanın bilinçli yapılabilmesi için fikir üretmek, örnek ve belge yaratmak için harcanacaktır. Sonradan alınan bir samanlık restore edilir ve “Zamanlık” olur. Topu topu 30 metrekare olan bu mekânda, akıp giden zamanın değerini daha iyi anlatabilmek için sergiler açılır, seminerler düzenlenir.

Geçen 10 yılda Safranbolu çok değişmiştir. Turizm Safranbolu’nun en önemli ekonomik işlevi haline gel­miştir, ama büyük sorunları da birlikte getirmiştir. Safranbolu daha ayrıcalıklı bir konumda olması gerekirken çoğu günü birlikçi büyük bir kitle turizminin baskısı altın da kalmıştır. 5–6 odalı ko­naklara sofa, sergen, eyvan gibi bütün ortak mekânlar bozularak 9–10 yatak odası yerleştirilir. Her odaya banyo – tuvalet sokulur, evlerin mekânsal organizasyonları tümüyle bozulur. Burada da durulmaz satın alınıp otel haline getirilen konaklar imkân bulunursa birbirine ekle nir, adları bir kalemde silinip numaralanır.

Gülevi’ne Doğru

Bir gün turizm işi yapan bir arkadaşımız otelini bize satmayı önerir. Bu arada Gül’ün de kazıyacak duvarı kalmamıştır ve kendine iş aramaktadır. Restorasyon artık bizim için bir uzmanlık alanı olmakla birlikte, turizm bilinmeyen bir dünyadır. Bunların üstüne Safranbolu’ da yapılan turizmin yetersiz bulunması da eklenince karar verilir ve adının daha sonra Hacımemişler Konağı olduğunu öğreneceğimiz ve1994’den beri otel olarak iş letilen konak satın alınır. Konağın 1992 yılında Kültür Bakanlığı tarafından çatı ve cephe yenilemesi yapılmış, 1994 yılında ise otel olarak restore edilmiştir. Ancak bi­na boşaltılınca durumun cid diyeti anlaşılır. Korktuklarımız bizim başımıza gelmiştir. Konak geçen 10 yılda akıl almaz bir tahribata uğramıştır. 5 odalı olan konağa 7 yatak odası ve bunların banyo – tuvalet sokulmuş, arkasına konağın kendisi kadar kaçak bir ek bina inşa edilmiş, zemin kat duvarları daha büyük alanlar elde etmek için yıkılmıştır. Hemen işletmeye alınacağı düşünülen konağın bir kez daha restore edilmesi gerekmektedir. İşletme ekonomikliği açısından 5 odanın yeterli olmayacağı düşünülür komşu parsel olan Betenler Konağı satın alınır. Bu kez de Safranbolu’da konuklarınızın sürekli değişik yemekler bulamadık­larından yakınmaları, yapı programına bir de restoran eklemeyi zorunlu kılar. Arkasından da restoranın gereksindiği mutfağın yapılabileceği geniş bir bahçesi olan Gökçüler Konağı satın alınır. Birbirine komşu toplam1 500 metrekare alanda 16 odası, restoranı, okuma odası, bar ve kafesi ve de Gökçüler Evi’nin en az 50 kişinin sı­ğabileceği seminer salonu olmaya uygun 70 metre kare ahırı ile birlikte toplam 1 200 metre kare kapalı alan. Projelendirme süreci başladığında Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın proje hibesi olarak verdiği 57 000 TL bir rüya kadar inanılmazdır. Projeleri 2005 yılı sonunda Ankara Koruma Kurulu’ndan yeşil ışık görür ve restorasyon süreci başlar. İlk hedef Hacımemişler Konağı’nı bitirmek ve işletmeye almaktır. Hacımemişler Konağı’na sonradan eklenmiş iki yatak odası sökülür, kaçak olarak yapılan yaklaşık 100 metrekare beton yığını kırıcı kullanılarak parçalanır ve atılır. Bu arada önemli bir keşif yapılır. Konağın eski bir yangın sonucu terk edilen yakla şık üçte birine ait temeller ve yanık ahşap yapı elemanları toprak altından çıkar. Bu buluş konağın aksak mekân yapısını anlamamıza olanak sağlayacaktır. Geçen on yılda detaylandırma ve yoğun kullanım sonucu bü tün ıslak hacimler çürümüş­tür. O kadar ki, üzerlerine atılan ikinci kat beton da artık çökmek üzeredir. Bu kez de konağın içinden önemli mik tarda beton kırılıp atılır. Zemin katta büyük mekânlar elde etmek için yıkılan duvar­lar ve bir tonoz yeniden moloz taşla örülür ve konak öz gün mekân organizasyonuna kavuşur. Sıra gelmiştir donatı ve dekorasyona. Bu konuda çağdaş yaşamın gereksinimleri tam olarak sağlanacaktır. Termostatik kontrollü ısıtma sistemi ve daha sonra iklimlendirici, odalarda telefon, kablosuz internet bağlantısı ve modern banyolar. Ancak odalara kesinlikle televizyon ve minibar konulmayacaktır. Ek yatak asla. Odalar elişi atlas yorganlara sarılıp iş­lemeli tavanların, kadife kaplı sedirlerin, beyaz iş perde lerin yarattığı büyülü atmosferde başka bir zamana yol­culuğa çıkmanızı sağlamak için en ince ayrıntısına kadar planlanmıştır. Geçmişte olduğu gibi şimdi de her oda diğerinden farklı olmak zorundadır. Afgan – Türkmen halıları dekorasyon bittikten sonra özellikle seçilerek yer­leştirilir. Yatak odalarının tasarımı önemli bir sorun değildir, ancak hizmet alanlarının nasıl dekore edileceği çetin bir konudur. Osmanlı evinde mobilya bulunmamaktadır. Ancak bir otelde lobby, reception, café, bar gibi alanlar yeni işlevin getirdiği mobilyaları zorunlu kılmaktadır. Artık kimseye yer sofrasında yemek yediremezsiniz. Bu noktada Osmanlı’nın son dönemlerinde mobilyanın nasıl kullanıldığı araştırılır. Horhor tarzı olarak adlandırdığım Tonet taklidi mobilyalardan köşe bucak kaçılacak tır. Konağın eski sahipleri olan Memişoğlu Ailesi’nin büyüklerine başvurulur. Konağı On Dokuzuncu Yüzyıl sonunda belki de yangından sonra elden geçiren Mehmet Şükrü Efendi’nin manifaturacılık yaptığı, bir ayağının İstanbul’ da olduğu öğrenilir. Hacımemişler Konağı’ndaki Yirminci Yüzyıl başına ait bi çem, ondan mirastır. Yaklaşık bir tarihte bulunur: 1900 – 1920 arası. Tüm mobilyalar İstanbul’daki Avrupa öykünmesinin 100 yıl sonraya sa rarmış fotoğraflardaki izleri sürülerek yeniden tasarlanır ve üretilir. Aynı dönemden kalan antikalar alınır dekorasyona katılır. Yeni işlevle özgün mekân arasında önemli farklılıklar varsa biraz da bu farklılık abartılacak şekilde çağdaş çözümler ve malzeme kullanılır; modern den kaçılmaz. At ahırında Aquarius Café, ya da ailenin yükte hafif pahada ağır var­lıklarını yangından, hırsızdan koruyan kasa dairesine yapı lacak Bar nasıl olmalıdır? Üç binanın birden bitmesi beklenmeksizin, restorasyonu tamamlanmış bulunan Hacımemişler Konağı işletmeye alınır. Turizm işletme­sinin adı Gülevi olacaktır.

Gülevi, Eski Merkez’ de özel konumu nedeniyle Safranbolu’yu bir resim gibi gözlerinize sunacak, huzur ve keyfi, Osmanlı sadeliğini ve asaletini günümüze taşıyacak, keyif ve kaliteyi birinci planda tutan bir sığınak olacaktır. Gülevi, şehirden ve stresten kaçan, yoğun şehir temposundan sonra kültürel ve tarihi bir dokuda huzur ve mutluluk arayışı içinde olan konuklarına unutulması zor, keyifli anlar yaşatmayı amaçlamalıdır. Hacımemişler Konağı’n­da şu anda biri Başoda olmak üzere toplam beş oda bulunmaktadır. Konaklama hizmeti oda + kahvaltı olarak verilmekle birlikte, özel grupların arzularına bağlı olarak, Saf ranbolu yemeklerinden oluşan mönülerle akşam yemeği de sunulabilecektir. Bu yıl (2006) Mimarlar Odası, Macunağası İzzet Efendi Ko nağı Restorasyonununa iki yılda bir düzenlediği Ulusal Mimarlık Ödülleri ve Sergisi kapsamında Koruma ve Yaşatma Dalında ödül verdi. Bu ödül şu ana kadar yaşanan bütün yorgunlukları unutturuyor. Yapılanların doğru olduğu konusunda kanımızı doğruluyor. Buradan görev çıkartıyoruz: belli ki, Safranbolu’da daha yapacak çok şey var…

*Bu yazı Mesa ve Yaşam, Sayı 38, Ocak – Şubat – Mart 2007, sayfa 7-10’da yayınlandı.

http://guleviSafranbolu.com

1 Comment

Filed under City History, Conservation, Cultural Tourism, Hotel, Restoration, Revitalization

Safranbolu’da Koruma [1]

 

İbrahim CANBULAT, Y. Mimar

Prof. Dr. Doğan Kuban, bir kitabında ‘…tarihi yapıların korunmasının temel amacı sanatsaldır.” diyor[2]. Koruma yalnızca sanatsal bir tavır değildir. Prof. Dr. Doğan Kuban geçenlerde Safranbolu’da bir konuşma yaptı[3] ve bu kez de “Koruma Kültürel bir tavırdır” dedi[4]. Koruma bunların hepsinden daha kapsamlıdır. Hatta -aynı zamanda- sosyal, ekonomik ve de politik bir etkinliktir. Bu yazıda, geçen 40 yılda Safranbolu’da korumayı tartışırken, sosyal bir olgu olarak ele alındığında nasıl başarıya ulaştığını; buna karşın halktan kopuk yaklaşımın ise önemli kayıplara neden olduğunu kanıtlamaya çalışacağım. Bugüne kadar “Safranbolu[5]’da Koruma” ile ilgili olarak yazılan yazılarda, yapılan konuşmalarda genellikle hep bardağın dolu tarafını göstermeye çalıştık. Ben bu konuşmamda Safranbolu’da korumayı oldukça geniş bir kanava üzerine yerleştireceğim, hatta genellikle yapıldığı gibi bir betimleme değil, değişik dönemlerin değişen koşulları altında Safranbolu Tarihi Kenti’nin kısaca Çarşı’nın nasıl değişikliğe uğradığını tartışmak istiyorum[6]. Bu noktada ister istemez bazı konularda öznel olmak zorunda olduğumu belirtmeliyim. Ancak, 1993ten bu yana şöyle ya da böyle Safranbolu’da koruma etkinliğinin içinde bulunduğumu; bundan önce ise Safranbolu ile ilgimin bir köylüsü olarak her zaman, bir akademik[7] ilgi alanı olarak da 1973 – 1983 yılları arasında 10 yıllık bir dönemi kapsadığını belirtmek istiyorum.

Genellikle bir söylem olarak Safranbolu’da korumanın 1974 yılında Belediye Meclisinin bir kararıyla başladığı belirtilir. 1960lar bütün akademik çevrelerde restorasyon ve korumanın, akademik olduğu kadar bir mesleki eğitim olarak da gündemde olduğu dönemdir. Özellikle Güzel Sanatlar Akademisi’nin röleve ağırlıklı çalışmalarını da katarak bu dönemi daha öncelere doğru çekmek olasıdır. Bunun sonunda ODTÜ’de Türkiye’nin ilk Restorasyon Bölümü[8], İTÜ’de ise MTRE[9] kurulmuştur. ODTÜ’de Safranbolu ile ilgili 70’li yılların hemen başında 4 yüksek lisans tezinin tamamlandığını biliyorum. MTRE daha da kapsamlı bir yaklaşımla[10] adeta Safranbolu’yu bir çalışma alanı olarak belirlemiş ve çok önemli bir başarıyı gerçekleştirmiştir. Bunu kısaca “Bilinçlendirme” olarak isimlendiriyorum.

L. Smith, AHD (Authorised Heritage Discourse) kavramını gündeme getiriyor[11]. Türkçeleştirmek gerekirse “Resmi Miras Söylemi” diyebiliriz. Bu konuya döneceğim.

Diğer yandan 60’larda yarışmaya çıkarılan Karabük İmar Plan çalışmasında planın Safranbolu’yu da kapsayacağı belirtilmiş ayrıca Safranbolu’da korunması gereken alanlar açıkça işaret edilmiştir. Gerçekten de kaderi tüm olarak Karabük’e bağlı Safranbolu’nun ayrı ele alınması düşünülemezdi[12]. Şimdi daha gerilere gidelim ve Türkiye’nin ilk ağır sanayi yatırımı olan Karabük Demir Çelik İşletmesi’nin kurulduğu 30lardan 70lere kadar geçen dönemi inceleyelim[13]. Bu konuyu özellikle Safranbolulu olmayan konuklarımız için kısaca özetlemem gerekir diye düşünüyorum. 30lara gelindiğinde Safranbolu, en önemli iki ekonomik etkinliğini yitirmiştir. Ülkemizde gelişen demiryolları[14] başta ulaşım altyapısı nedeniyle Safranbolu’nun en önemli ekonomik etkinliği olan kervan işletmeciliği yok olmuştu. Diğer yandan, geleneksel yöntemlerle çalışan tabakhaneler ve onun devamında deriden eşya üretimi yapan zanaatkârlar rekabet güçlerini kaybetmişti[15]. Safranbolu yalnızca kısıtlı bir yerel pazar konumuna inmişti. Bu nedenlerle Karabük Demir ve Çelik İşletmeleri Safranbolu’nun geleceği üzerinde hala da süren önemli bir etkime yarattı. Zaten birer ayağı büyük şehirlerde olan asıl kentlisi topraklarını satarak sermayelerini toplayıp Safranbolu’dan ayrıldı. Evlerini satmaları için 60lara kadar beklememiz gerekecektir. Bildiğiniz gibi Safranboluluların geçmişte hep iki evleri olmuştur: biri bugün tarihi merkez olarak isimlendirilen Çarşı’da ve diğeri ise sayfiyesi olan Bağlar’daydı. 60lara gelindiğinde Karabük Demir ve Çelik İşletmeleri’nin servis otobüsleriyle taşınan vardiyalı işçileri konut üzerinde önemli bir talep yarattılar. Aradan bir nesil geçtiğini ve duygusal bağların azaldığını, hatta evdeki koca ananın bu arada öldüğünü düşünürsek, Safranboluluların Çarşı evlerini işçilere satmalarının ne denli kolay oluverdiğini anlarız. Bu birinci el değiştirmedir.

Yalnız, Çarşının yeni sahiplerini çok önemsediğimi belirtmek istiyorum. Vardiyalı taşımanın güzergâhı özellikle Safranbolu’nun hinterlandını kapsamaktaydı ve bu insanlar Safranbolu kentlisi ile aynı kültürel havzayı paylaşıyorlardı. Bu arada Safranbolu Kentinin merkezinin henüz Çarşı’dan kaymadığını da göz önünde bulundurmak gerekir. İşte bu yeni kentli bilinçlendirmeye çok açıktı. Bugün nerelisiniz diye sorduğunuzda Safranboluluyum diyen sosyal grup budur. “İçinden misiniz?” sorusunun yanıtı ise oların kırsal geçmişini[16] belirtir. Safranbolu’nun korunmasında bu grubun isteyerek ve doğası gereği çok önemli bir işlevi olmuştur. Her şeyden önce kente özenle ve özentiyle[17] yerleşmiştir. Bu grubun, zaman içinde nitelikli bir sanayi işçisi bilinçlenmesine ulaştığını, diğer yandan köyüyle ilişkisini de sürdürmek zorunda olduğunu belirtmem gerekir. İşte bu noktada yarı kırsal, yarı kentsel özellikleri barındıran Safranbolu konakları onlara hem kentsel yaşamın hazlarını tattırmış, hem de kırsal özelliklerinden kopmadan kentsel yaşama katılmalarını sağlamıştır. Ben bunu bir yazımda “Denkleriyle ve inekleriyle geldiler; kolayca yerleştiler” diye anlatmıştım[18]. İşte bu grup MTRE’nin kucakladığı, ya da tarafından kucaklandığı gruptur. Bu süreçte gerek MTRE’ye gerekse dönemin Belediye Başkanı Sayın Kızıltan Ulukavak’ın şahsında dönemin Safranbolulusuna derin minnet borcumuz var[19]. Ancak, bütün bunların sonrasında Safranbolu’da bugünlere kadar sürecek bir “Resmi Koruma Söylemi” de oluşmuştur.

İlginçtir, aynı dönemde yeniden çekim merkezi haline gelen Safranbolu hızla göç almaya başlamıştır. Bildiğiniz gibi yeni bir Safranbolu kurulmaktadır. Özellikle kooperatifleşme yöntemiyle Çarşı’nın kuzey batısında büyük bir konut bölgesi gelişmiş ve merkez Kıranköy’ün kuzeyine kaymıştır. Yeniden cazibe merkezi haline gelen Safranbolu bu kez başka bir kültür havzasından, kuzeyindeki Bartın Çayı Havzasından (Ovacuma, Abdipaşa ve Ulus’tan) yoğun göç almaya başlamıştır. Bir 20 sene daha sonrasında Çarşı resmi korumanında getirdiği zorluklarla iyice gözden düşmüştür. 80lere gelindiğinde yerel seçimlerde Resmi Korumaya karşı söylem prim yapmaktadır. Diğer yandan Emek Mahallesi[20]’ndeki apartmanların cazibesi de devreye girince iyice gözden düşmüş bulunmaktadır. Evlerin ikinci sahipleri ölmüş, konaklar çok varisli hale gelmiştir. Yeni bir el değiştirme söz konusudur. Çarşı’ya 50li 60lı yıllarda sahip olanlar apartmanlara taşınırken, yerlerini yeni Safranbolululara satmış ya da kiralamıştır. Bugün Çarşı’nın sosyal yapısını çoğunlukla bu grup oluşturmaktadır. Bir bakıma Çarşı bugün alt orta sınıfın konut ihtiyacını karşılamaktadır. 90lara gelinceye kadar gerek seçilmişlerin gerekse atanmışların gündeminde koruma bulunmamaktadır.

Bu dönemde yalnızca Resmi Miras Söylemi olarak Koruma Kanunu ve Prof Dr. İsmet Okyay[21]’ın hazırladığı Koruma İmar Planı gelişmeleri yönlendirmiş ya da yönlendirmeye çalışmıştır.[22] . Tuhaf bir şekilde Safranbolulunun en abartılan konusu pencereler olmuştur. Epey konuşulmuş hala da konuşulmakta olan Gelin Pencereleri de, resmi yapı, ya da resmi yapı suratlı yeni yapılardaki Safranbolu penceresi replikaları da bu dönemin eseridir. Bu aslında garip bir kavgadır[23]. Tarihi konaklarda oturanlar pencerelerini büyütmeye çalışırken, Resmi Miras Söylemi’yle betonarme binalara küçük pencereler yakıştırılmaktadır. 1995’de bir anda gelen UNESCO Dünya Mirası unvanının bile hala çok önemsenmediğini düşünüyorum. Geçenlerde yaptığım hala da yapmaya devam ettiğim sorgulamalarımda UNESCO Dünya Miras unvanının alınmasında Safranboluluların hemen hiç birinin katkısı olmadığını şaşkınlıkla gördüm. Öte yandan, UNESCO Milli Komitesinin 2006 yılında hazırladığı bir raporun öncesinde gerçekleştirilen yüz yüze görüşmelerde Çarşı’da esnaflık yapan bazı kişiler UNESCO Dünya Mirası olmanın Safranbolu’ya bir katkı sağlamadığını söyleyebilmiştir. Bu dönemde Kültür Bakanlığı’nın gerçekleştirdiği üç önemli proje Safranbolu’nun gerçekten çehresini değiştirmiştir. Bunlar Yemeniciler Arastası Restorasyonu, Kaymakamlar Evi Restorasyonu ile Hükümet ve Arasta Arkası Sokaklarda gerçekleştirilen sokak sağlıklaştırması projeleridir. Her üç proje de aradan 15 yıl geçmiş olmasına karşın Safranbolu’nun yüzünü ağartmaya devam etmektedir. Safranbolu seçilmişlerinin ilgisinin yeni kente yoğunlaştığı dönemde, korumanın sorumluluğunu atanmışlar üstlenmişlerdir. Özel şahısların kendi kaynaklarıyla gerçekleştirdikleri az sayıdaki restorasyon uygulaması göz ardı edilirse, hemen tüm restorasyon çalışmaları devletin sağladığı destek ve finansmanla gerçekleştirilmiştir. Bunun sonucu olarak direksiyonda atanmışların olması kaçınılmazdır. Safranbolu’nun bütün resmi ve kamusal yapılarının bugün hemen hepsinin iyi kötü restorasyonu tamamlanmış bulunmaktadır. Devletin parasal desteği ise hala sürmektedir[24].

90lı yıllar koruma bilincinin elitler arasında moda olmaya başladığı dönemdir. Çekül Vakfı ve organik bağlar içinde olduğu Tarihi Kentler Birliği (bugün 250’nin üzerinde üyesi var) bu dönemde kurulmuş ve Resmi Miras Söylemi’nin gelişmesinde etkili olmuştur. Artık koruma, statü sağlamaktadır. Toplantılarda –ödüllendirmeler de dâhil- başarılar paylaşılmaktadır. Kanımca bu dönemi gelecekte restorasyonun patladığı dönem olarak akademik araştırmalara konu olacaktır. Bu dönemde meslektaşım mimarların duhulü göz ardı edilemez. Hemen her gün gazete haberi olmaya devam eden yanlış ve saptırılmış restorasyon uygulamaları mimarsız düşünülemez. Bu arada “elitler” belirlemesinin altını çizmem gerekir. Entelektüel bir uğraş olarak koruma ister istemez elit işi de olmak zorundadır.

90’lara geri döneceğim. Bu yıllar yine MTRE’nin başka bir başarısı olduğunu düşündüğüm TTOK’u Asmazlar Konağı’nı restore ederek turizme kazandırması[25] için ikna etmesi ile Safranbolu turizmle tanışır. 90’lı yılların sonunda özellikle dönemin Kaymakamı Muammer Aksoy’un girişimleriyle Ev Pansiyonculuğu Geliştirme Merkezi kurulur. Öncüler bazı konakları restore ederek turizm işine girerler. Bugün Safranbolu’ya yılda 500 000 kadar turist bütün sorunlarını da birlikte taşıyarak gelirler.[26]Şu anda Çarşı’nın içinde bulunduğu durumun temelleri bu dönemde belirginlik kazanır. Sosyal yapısı tümüyle değişmiş bir kabuğun –çok değerli olduğunu belirtmeliyim- bir yandan Resmi Miras Söylemine uygun olarak restore edilmekte, diğer yandan özel şahısların konakları restore ederek otele tahvil etmektedir. Bir de buna turizm gelişmesine koşut adeta patlayan hediyelik eşya sektörünün çarşıyı ele geçirmesini eklemek gerekir. Safranbolu’da doku bozulmasını iki başlık altında görsellerle anlatmaya çalışacağım:

  1. Restorasyon sonucu bozulmalar,
  2. Korunarak bozulanlar.

İki tanım çelişiyor gibi gözüküyor. Açıklayayım. Biraz sonra örneklerini göstereceğim restorasyon görmüş yapılar ne demek istediğimi iyi anlatacak. Ancak korunarak bozulanlar üzerinde biraz açıklama yapmam gerekiyor. Yukarıda da belirttim. Bugün Çarşı’nın asıl sahipleri olan alt orta gelir grubunun evlerini restore edebilecek gücü bulunmamaktadır. Çarşı’da bulunan konutlar verasetin parçalanması sonucu yapıların birden çok ailenin barınmasına olanak sağlayacak şekilde bağımsız bölümlere ayrılmasıyla adeta aile evleri haline gelmiştir. Safranbolulular bunlara “Çatal Ev” demektedir. Bu evler Safranbolu’nun düşük kiralı barınma ihtiyacını karşılamaktadır. Bugün bu çatal evlerde yaklaşık 5 000 kişi yaşamaktadır. Kanımca bu yapılarda ciddi hijyen sorunları da bulunmaktadır. Bu yapılarda yavaş çekimli bir bozulma sürmektedir. Ne yazık ki sokak sağlıklaştırma adı altında gerçekleştirilen çalışmalar bu dokuya yalnızca makyaj olmaktadır. Bu evlerin içten içe çürümekte olduğunu akıldan hiç çıkarmamak gerekir. Bu kısa sunumla Safranbolu’nun bütün koruma sorunlarını kapsamak imkânsızdır. Hele burada çözüm önerilerini sıralamayı gereksiz buldum. Ancak rasyonel yaklaşımın, Çarşı’nın şu anda içinde bulunduğu durumu analiz etmek ve belirlemekle başlaması olduğu açıktır. Artık, Resmi Koruma Söylemi ya da anlayışıyla Çarşı’nın korunmasını sağlayamayız.

Çarşı’yı yalnızca kültür turizmi yapılan bir sahne olarak ele almak büyük bir hatadır. Çarşı’da bugün yaşamakta olan 5000 kişinin ya da yaklaşık 800 yapının başka bir dünyası vardır. Safranbolu’nun korunması ancak bütün tarafların katılımıyla olabilir; daha açıkçası, elitlerin söylemi, devletin parasıyla değil. Başladığımız yere dönelim 1974de gerçekleştirilen işte böyle bir koruma anlayışıydı ve başarılı oldu[27]. Yapılması gereken o günlerin bilincinin, bilinçlendirmenin, heyecanının yeniden sağlanmasıdır. Safranboluluların içinde bulunmadığı bir koruma söz konusu bile olamaz.[28]


[1] Bu çalışma 10. Safranbolu Uluslararası Altın Safran Belgesel Film Festivali kapsamında 25 Eylül 2009 günü “Dünya Kentlerinde Koruma Olgusu” başlıklı panelde sunuldu.
[2] Kuban, Doğan, Türkiye’de Kentsel Koruma / Kent Tarihleri ve Koruma Yöntemleri, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, Haziran 2001, s. 201: “Tarihi kentlerin korunmasına ilişkin olarak sosyal bilimlere verilen önem biraz abartılmıştır… tarihi yapıların korunmasında temel amaç sanatsaldır.”
[3] Prof. Dr. Doğan Kuban’ın “Safranbolu Nasıl Korundu?” başlıklı konuşması 16 Haziran 2009 günü KÜ Fethi Toker Güzel Sanatlar Fakültesi, Safranbolu, Karabük.
[4] Kuban, Doğan. “Bir Uygarlık Göstergesi”, Cumhuriyet, İstanbul, 26 Haziran 2009. Safranbolu konuşmasının hemen arkasından bu yazıyı yayınladı. Yazıya internet ortamında ulaşmak için http://www.zohreanaforum.com/turizm-seyahat/20435-bir-uygarlik-gostergesi-safranbolu.html.
[5] Safranbolu çok eskilerden beri İç Anadolu’yu Karadeniz’e bağlayan kervan yolları ağı üzerinde bulunan bir yerleşmedir. Kaynaklarda ilk olarak Dadybra olarak adı geçer. Bu adın Türkçeleşmiş haliyle Zalifre, Osmanlı resmi kaynaklarında ise Taraklı, ya da Taraklı Borlu önceki isimleridir. Kervancılık işlevi yanında, yaklaşık 50 000 nüfusun (hala da) kullandığı bir pazaryeri olduğunu biliyoruz. Özellikle 18. Yüzyılda bağlı olduğu Kastamonu Sancağı’nın en önemli yerleşmesi durumuna gelmişken, gelişen demir ve karayolları, daha önemlisi Türkiye’nin ilk ağır sanayi yatırımı olan Karabük Demir ve Çelik İşletmeleri’nin kurulmasıyla önemini kaybetmiştir. 1930 – 90 yılları arasında tümüyle unutulmuştur. Bir ‘Gem City” olarak yeniden keşfedilmesi sonucu 1994 yılında UNESCO Dünya Miras Listesine alınmış ve kültür turizmi nedeniyle yeniden önem kazanmıştır.
[6] Safranbolu’da, Çarşı, Kıranköy ve Bağlar tarihi alanları oluşturur. Ancak bu sunumda yalnızca Çarşı’ya yoğunlaşılmıştır. Diğer ikisi oldukça farklı süreçlerden geçtikleri için farklı sorunları bulunmaktadır.
[7] 1974–83 yılları arasında ODTÜ Mimarlık Fakültesi’nde asistan sonra öğretim görevlisi olarak mimari tasarım stüdyolarına katıldım, çeşitli dersler verdim ve Mimarlık ve Çevre Bilimleri Bölümü’nün kuruluşunda yer aldım.
[8] ODTÜ Restorasyon Bölümü, 1964 yılında kuruldu ve eğitime 1966 yılında başladı. Daha sonra YÖK yapılanmasıyla birlikte 80lerin başında, kapatıldı ve Mimarlık Bölümüne bağlı bir ana bilim dalı haline getirildi. 1973–79 yıllarında tez çalışmaları olarak, Nesrin Yatman: “Restoration of Saraçoğlu Mansion”,Uğur Kangal: “Safranbolu: A Conservation and Development Model Using Photogrammetric Techniques”, June 1975; Affan Yatman: “Conservation of Historic Pattern of Safranbolu” ve Leyla Sezer: “A Conservation Proposal in Safranbolu”, February 1979 (hiç biri yayınlanmadı).
“[9] Prof. Doğan Kuban’ın Başkan, Prof. Nezih Eldem’in İkinci Başkan, Prof. Kemali Söylemezoğlu, Prof. Muzaffer Sudalı ve Doç. Dr. Metin Sözen’in Üye olduğu ve Nur Fersan’ın Genel Sekreterliğini yürüttüğü İTÜ MTRE (Mimarlık Tarihi ve Restorasyon Enstitüsü) 1974 yılında kuruldu.
[10] 1975 Avrupa Miras Yılı etkinlikleri için devlet, MTRE’yi görevlendirmişti. MTRE özellikle Safranbolu’yu değerli bir örnek olarak ele aldı ve 1975 yılından başlayarak üç yıl süre ile Safranbolu’da “Safranbolu Mimari Değerleri ve Folkloru Haftası” düzenledi. Bu etkinlikler sırasında araştırmacı ve akademisyenler, evlerinde konuk oldukları halkla yakın bir diyalog içine girdiler. O günlerde kurulan dostluklar hala anlatıla gelmektedir. Bu ve benzeri özgün kaynaklara ulaşmak için Kuş, Aytekin, Türkiye’de Mimarlık Değerlerinin Korunmasında İlk Adımlar / Safranbolu 1975 – 1980, Safranbolu Kaymakamlığı Hizmet Birliği, Karabük, Eylül 2003.
[11] Smith, Laurajane, “Defence and Humanity: the Social Values of the Country House” in Gibson, Lisanne ve Pendlebury, John (Ed.), Valuing Historic Environments, Ashgate, Surrey, İngiltere, 2009, s. 34.
[12] İller Bankası, Karabük – Safranbolu İmar Plan Etütleri, Ankara, 1968, s. 111’de “Safranbolu’da eski evler orijinal bir mimari karakter göstermektedir. … Eski kasaba bölgesindeki müstesna karakter bozulmamalı, bu kısımdaki binaların eskimeleri halinde dahi dış görünüşleri muhafaza edilerek tamir edilme yoluna gidilmelidir.” deniyor.
[13] 1930ların sonunda (üretime başlayışı 1939), Türkiye’nin ilk ağır sanayi yatırımı olarak gerçekleştirilen Karabük Demir ve Çelik İşletmeleri, bölgenin sosyo-ekonomik yapısını tümüyle değiştirmiştir ve hala en önemli etkendir. Safranbolulu eşrafın çeltik plantasyonları kamulaştırarak yapılan yatırım, bir yandan topraktan kopan ve nakit varlık sahibi olan eşrafın Safranbolu’dan ayrılmasını kolaylaştırırken, tarıma bağlı işgücünü sanayiye çekerek köylerin boşalması kadar, Safranbolu’daki tabakhane ve artizanal üretim yapan esnafın da iş gücü çekme konusunda rekabet edememesine neden olmuştur. Karabük DÇİ için, Mimar Henry Proust’un tasarladığı ve 40ların başlarında iskâna açılan Yenişehir yerleşkesi bölge için hala da çağı aşan bir örnek teşkil eder. Bu yerleşke, konser ve opera binası, spor tesisleri ve sosyal kulüp yapılarıyla yeni bir teknokrat/bürokrat burjuva yaşam kültürü yaratmıştır. 1992 yılında özelleştirildiğinde yaklaşık 13 000 olan çalışanının büyük kısmı ya başka şehirlerde bulunan kurumlara kaydırılmış ya da emekli olmuştur. Üst düzey mühendis ve yöneticiler kenti terk ederken emekli olan çoğu işçi ve memur yaklaşık 7 – 8 000 kişinin büyük kısmı Safranbolu ve çevresine yerleşmiştir. Bugün aylık ortalama 5 milyon TL olan emekli maaşları Safranbolu’nun birinci ekonomik girdisi durumundadır.
[14] 392 km uzunluğundaki Ankara – Filyos demiryolu üzerinde bulunan Safranbolu istasyonuna ilk tren 1 Haziran 1934 yılında Ankara yönünden gelmiş ve büyük bir törenle karşılanmıştı. Kuş, Aytekin, Belediye Başkanı Gadartalıoğlu Osman Akın’ın Özel Arşivinden / Bir Zamanlar Safranbolu 1931 – 1946, Safranbolu Belediyesi, Karabük, Mart 2009. Bir anekdot gibi hala anlatıldığı gibi, devlet istasyonun bakım ve temizliğini Safranbolululardan istemiştir. Safranbolulular bundan kaçınmışlar, bakımsız kalabilecek bir istasyonun “Safranbolu” adını taşımasını da uygun görmedikleri için yalnızca 13 hanelik bir köy olan Karabük’ün adını istasyona vermişlerdir.
[15] Bugün övünerek satın alma bahanesiyle Safranbolu’ya gelerek tabakhaneleri gezen Fransız ve Avusturyalı sanayi casuslarının teknolojilerini çaldıkları anlatılır. Rekabet şanslarını kaybetmelerindeki asıl neden deri tabaklamada inorganik kimyasalları kullanan teknolojik gelişmeyi yakalayamamış olmalarıdır.
[16] Bu soruya verilen yanıt genellikle bir köy adı olur. Ben de “Hayır Çerçenliyim” diye yanıt veriyorum.
[17] 2001 yılından bu yana Safranbolu’da yaşıyorum. Geçen dönem içinde yakın dostluklar kurduğum bu grup Safranbolu’nun yerlilerinden satın aldıkları ve yerleştikleri bu konaklarda eşraflaşmanın da keyfini çıkarmaktaydılar.
[18] Canbulat, İbrahim, “Kanyonların Şehri Safranbolu” Atlas, Sayı: 178, Ocak 2008, s. 90.
[19] Gerçekte İTÜ, MTRE, “Avrupa Miras Yılı” olarak ilan edilen 1975 yılında gerçekleştirilecek etkinlikler için devlet tarafından görevlendirilmişti. MTRE bu amaçla Safranbolu’yu bir örnek olarak seçti. Hukuk ve Ziraat Mühendisliği diplomalarına sahip ve eski bir Safranbolu ailesinden gelen Belediye Başkanı Kızıltan Ulukavak, koruma misyonunu tam olarak içselleştirdiği gibi, bir halk önderi olarak Safranboluluları da bu konuda ikna etti.
[20] 60ların sonlarından başlayarak, artan konut talebi, tarihi kentin kuzeybatısındaki tarım alanları imara açılarak karşılanmıştır. Emek Mahallesi olarak isimlendirilen bu yeni yerleşmedeki, modern ve kaloriferli apartmanlar çağdaş yaşam özlemine yanıt vermektedir.
[21] İTÜ’de mimarlık, L’Institut d’Urbanisme de Paris’de kent planlama eğitimi alan İsmet Okyay’în bugün bile iyi bir koruma imar planı olarak nitelendirilen planının (ya da genelde koruma imar planlarının) zaafı sit alanlarını, kent bütününden ve dinamiklerinden soyutlayarak korumaya çalışmalarıdır. İsmet Okyay’ın 1990 yılında yürürlüğe giren Safranbolu Koruma İmar Planı da Safranbolu sit alanlarındaki gerek sosyol değişimi gerekse 90lı yılarda ortaya çıkan turizm baskısını öngörememiştir.
[22] Kuban, (2001), s. 190 “Güvence altına almak istediğimiz temel varlık, kentin değişmesini minimuma indireceğimiz tarihsel yapıdır. Bunun, korumanın hedeflerini çağdaş yaşamın sosyo-ekonomik öncelikleriyle bulanıklaştırmadan, korunacak fiziksel varlığın kültürel önemini halka kabul ettirmekle sağlanabileceğini düşünüyorduk. Koruma planının amacı, bir yandan çağdaş yaşam gereklerini tarihi kent varlığının olanak verdiği ölçüde gerçekleştirmek, öte yandan tarihi dokunun bütün özelliklerini büyük bir titizlikle korumaktı. Kentin sosyal yapısında ya da nüfusunda değişiklikler olması beklenmiyordu.** **Bu tahinler bugüne kadar doğru çıkmıştır.” 90larda başlayan turizm baskısını da düşünürsek, Safranbolu Koruma İmar Planının önemli zafiyetini açıkça görürüz.
[23] Bu dönemde yalnızca Safranbolu’da değil tüm yurtta tarihi alanlarda yapılacak yeni yapılar için yörenin yaygın pencere boyutlarının, dahası replikalarının kullanılması yaygın bir kural olarak belirlenmişti. Bayındırlık Bakanlığı’nın tip yapılarının bile geleneksel pencere replikaları ile donatılması yaygındı. Buna karşın, tarihi konakların sahipleri ise izinsiz olarak pencerelerini büyütmeye çalışmaktaydılar. Özellikle “kavga” olarak belitmeye çalıştığım husus kamusal alan olarak tanımlanan tescilli yapı cephelerinde süren bu dayatmalardır..
[24] Kaba bir hesapla bugüne kadar kamusal ve özel kaynaklardan restorasyon için yaklaşık toplam 15 milyon TL harcandığını sanıyorum.
[25] Konaklamaya hazır hale gelmesi 1989 yılında olmuştur.
[26] UNESCO Türkiye Milli Komisyonu, Kültürel Miras İhtisas Komitesi, “Türkiye’deki Dünya Miras Alanları’nın Güncel Durumlarının Saptanması Raporu / Safranbolu Kenti” Ankara, Ekim 2006 – Nisan 2008, s. X “Turizmin getirisinin cazibesi bazı koruma uygulamalarının göz ardı edilmesine neden olmaktadır.” denilmektedir. “DMA’nın (Dünya Miras Alanı) doğu ve güneydoğu kesimindeki yüksek alanlar üzerindeki yapılaşma DMA üzerinde baskı oluşturmakta ve tarihsel kent dokusunu görsel bakımdan bozmaktadır. Karabük kent merkezindeki yoğun hava kirliliği DMA’yı etkilemektedir.” gibi diğer tehditler sıralanmakta, ancak Safranbolu’nun diğer miras alanlarıyla karşılaştırılınca, önemli risk altında olmadığı belirtilmektedir.
[27] Australia ICOMOS, “The Burra Charter (The Australian ICOMOS charter for places of cultural significance)”, Avustralya1999, para. 26.3: “Conservation, interpretation and management of a place should provide for the participation of people for whom the place has special association and meanings, or have social, spiritual or other cultural responsibilities for the place.”
[28] Schofield, John, “Being Autocentric: Towards Symmetry in Heritage Management Practices” in Gibson, L. ve Pendlebury, J, s. 94 – 96” başlıklı bölüm tam katılımlı korumanın yöntemi konusunda önemli mesajlar veriyor.

Leave a comment

Filed under City History, Conservation, Restoration

Safranbolu 4 Konak

İbrahim Canbulat, Y. Mimar

Bu sunumda, 1993 yılından beri Safranbolu’da restorasyonunu gerçekleştirdiğim 4 konağı tanıtacağım ve Safranbolu özelinden hareketle Osmanlı konaklarının yapısal sorunlarını tartışacağım. Bu konakların üçünün restorasyonu tamamlanmış bulunmaktadır. Macunağası İzzet Efendi Konağı konut, Hacımemişler Konağı ve Betenler Konağı otel olarak restore edilmiştir ve kullanılmaktadır. Gökçüler Konağı’nın ise yine otel olarak hazırlanan restorasyon projesinin uygulaması sürmektedir. Dört konağın da bulunduğu Çeşme Mahallesi’nin 18. yüzyılda ortaya çıktığı, 19. yüzyılın ortalarında ise önemli bir yangın geçirdiği biliniyor. Hemen dört konağın tamamında, devşirilmiş yanık ahşap parçalar kullanılmıştır. Bu nedenle konakların yaklaşık 160 yıl önce, bir mahalle yangını sonrasında, yeniden ayağa kaldırıldığı kanısındayım. Macunağası İzzet Efendi Konağı’ndaki rozete ve diğer konaklarda yapılan dendrokronoloji çalışmalarına dayanarak bunu kanıtlayabiliyoruz. Konakların dördünün de geçen 160 yıl içinde, zamanın tahribatına uğramış olmakla birlikte, bundan daha önemlisi son yirmi – otuz yıl içinde gördükleri insan tahribatıdır. Konakların tamamı 40 – 60 yıllık dönemlerle çeşitli tadilat ve onarım görmüş bulunmaktadır. Yaklaşık 2 nesle karşı gelen bu dönemlerde, konaklar döneme ve sahiplerinin sosyoekonomik özelliklerine bağlı olarak yenilenmişlerdir. Bunları korunması gereken önceki dönemler olarak belirtmek gerekir.

Safranbolu konakları bilindiği gibi, moloz taşla örülmüş zemin kat üzerinde, içi çeşitli malzeme ile doldurulmuş genellikle sarıçamdan (daha az olarak karaçam ve köknar) ahşap iskelet taşıyıcılı 2 kattan oluşmaktadır[1].

 

Macunağası İzzet Efendi Konağı[2] (1849–50[3])

19. yüzyılın ortalarında Sarayda macunağalığı[4] yaptığı tahmin edilen İzzet Efendi’nin görgüsü ve varlığıyla yaptırdığı küçük, ancak gerek mekân yapısı gerekse freskolarıyla[5] öne çıkan bir Osmanlı konağıdır. Yapıya zamanın yıpratmasından daha çok 1990ların başında o zamanki sahipleri olan 3 kardeşin yaptığı kaçak tadilat zarar vermiştir. Konağın 2 kat yüksekliğindeki hayatı kapatılarak, yapıya 3 ayrı daire yerleştirmeye çalışılmıştır. Mahallelinin şikâyeti üzerine, tadilat tamamlanamadan yapı terk edilmiş, bir süre sonra da şimdiki sahiplerine satılmıştı. Restorasyon projesinde konağın, konut olarak kullanılması amaçlandı. 1994 yılında başlayan restorasyon, özellikle freskoların korunmasında gereken yoğun emek nedeniyle ancak 2001 yılında tamamlanabildi.

Yanlış tadilat nedeniyle tahrip olan ahşap iskelet, Eskipazar ormanlarından temin edilen sarıçam elemanlarla, Bolu’da basınç altında emprenye edilmelerinden sonra tamamlandı. Konağın dağılmamış kerpiç dolgusu tam olarak muhafaza edildi. Kaybedilmiş ya da briket ve tuğla ile gelişigüzel yapılmış dolgu ise temizlenerek, hafif gaz beton bloklarla tamamlandı[6]. Özgün yapıda çamur sıva üzerinde perdah kullanılmıştı. Çamur sıvanın kaybedildiği yerlerde kireçli sıva yapıldı. Sıva üzerine ise ODTÜ, Mimarlık Fakültesi, Restorasyon Laboratuarları’nda analiz edilen örneklerden hareketle, üretilen perdah[7] uygulandı.

Restorasyonun en zor bölümü analiz sonrası fresko tekniğiyle yapıldığı anlaşılan kalemişlerinin korunması oldu[8]. Özellikle dışta, yer yer dağılmış bulunan freskolar durumuna göre ya yerinde yapıştırıcı enjekte edilerek, ya da bez üzerine alındıktan sonra sağlamlaştırılan zeminine yapıştırılarak korundu. İçerde ise farklı yapıda 5 – 6 kat badana ile kapatılmış bulunan freskoların elle kazınarak ortaya çıkarılması gerekti[9]. Farklı dönemlerin, farklı yapıdaki badanalarının, kimyasallarla temizlenme olanağı bulunmadığı denemelerle anlaşılmıştı.

 

Hacımemişler Konağı[10] (1855[11])

Dört konağın da yerleştiği Çeşme Mahallesi’nin üst gelir grubunun oturduğu bir semt olduğu biliniyor. Hacımemişler Ailesi, iplik ve tekstil ticareti yapmaktaydı. Restorasyon sırasında gerek bahçede yapının devamında bulunan kalıntılarından, gerekse yapıdaki artikülâsyon bozukluğundan konağın yaklaşık üçte birinin yangın sonrası ayağa kaldırılmadığı anlaşılmıştır. Kapı, pencere tiplerinden ve kornişlerden yapının 20. yüzyıl hemen başında önemli bir çağdaşlaşma tadilatı[12] geçirdiği anlaşılıyor.

1990ların başlarında yapı el değiştirmiş, Safranbolu’nun ilk konak otellerinden biri olarak restore edilmiş ve yaklaşık 10 yıl işletilmişti. Bu 10 yılın getirdiği tahribat, 150 yılın getirdiği zaman tahribatının çok üzerindedir. Hacımemişler Konağı bu nedenle Safranbolu’da sayıları giderek artan konak oteller için bir laboratuar durumundadır. Hacımemişler Konağı’ndaki otel olarak işletmenin getirdiği bozulmaları şu şekilde sıralayabiliriz:

  • Resepsiyon, lobi ve kahvaltı salonu gibi büyük alanlara ihtiyaç duyulması nedeniyle zemin katlarda yapılan açmalar: Gerçekten de, Hacımemişler Konağı’nın zemin katındaki taş duvarlar gelişigüzel kemerlerle açılarak büyük bir ortak alan yaratılmış ve özgün yapıda olmayan pencereler yerleştirilmişti. Daha da önemlisi Safranbolu’da çok az örneği bulunan yangın odasının yalaz geciktirme amacıyla yapılan dehlizi yok edilmişti.
  • Aşırı yatak sayısı ve her odaya banyo ve tuvalet sokma zorunluluğu nedeniyle ıslak hacimlerde görülen çürüme ve bozulmalar: Safranbolu’da geçmişte aile büyüklüğü 5 – 6 kişi iken, bugün hemen tüm konak otellerde ortalama 7 – 8 odada, yaklaşık 20 yatak kapasitesi yaratılmaktadır[13]. Hacımemişler Konağı’nda oda olması olanaksız 2 odasının eklenmesiyle 7 odada 20 yatak kapasitesi elde edilmişti. Bu uygulama yapının arkitektoniğini bozduğu gibi, yanlış çözüm ve yoğun kullanım nedeniyle tüm ıslak hacimler çürümüş ve bazıları çökmüş bulunuyordu.
  • Kazan dairesi, personel odası ve depo gibi amaçlar için yapılan kaçak ek yapılar: Konağa bitişik olarak inşa edilen ve bir kısmı yer altında bulunan betonarme kaçak yapının neden olduğu strüktürel problemler önemli bir sorun yaratmaktaydı[14].

Bugün otel olarak kullanılmakta olan konağın kapasitesi 5 oda ve 10 yatak olarak belirlenmiştir. Restorasyonun kısa bir sürede tamamlanacağı düşünülürken, sorunların başlangıçta tahmin edilemeyen boyutu nedeniyle, yaklaşık 18 ay sürmüştür. Önemli sorunların başında, makine ile yıkma yapılamaması nedeniyle, kaçak yapının elle kırılması ve hafriyatın taşınması olmuştur. Açılan duvarlar ve pencereler bahçede bulunan moloz taş ve kireç harcı kullanılarak kapatılmıştır[15].

Hacımemişler Konağı restorasyonunun örneklemeye değer kazanımı, ıslak hacimlerde kullanılan çözümdür. Bugün ahşap yapılarda ıslak hacimler, genellikle ahşap iskelet sistemi aralıklarına sokuşturularak dökülen beton plaklarla çözülmektedir. Betonarme süngersi bir dokuya sahiptir ve ahşapla karşılaştırıldığında ısı iletim değeri yüksektir. Bu iki nedenle tam ahşap elemanlarla eklemlendiği noktalarda rutubet paketçikleri oluşmakta ve bunlar mantarlar için çok iyi habitatlar olmaktadır. Sonuçta, betonarme plakların tutunduğu ahşap elemanlar kısa zamanda çürümektedir. Hacımemişler Konağı’nda karşılaşılan beklenmeyen durum, işte bu çürümeler olmuştur. Açma sırasında yaklaşık 5 yıl önce çürüme nedeniyle çöken plağın üzerine yeni bir plan döküldüğü bunun da hemen hemen çökme aşamasına geldiği tespit edilmişti. Konak betonarme eklemelerden tümüyle temizlenmiş ve ıslak hacimler, üzerleri cam elyaf takviyeli polyester kaplı, hariçte suya dayanıklı kontrplaklarla yapılan tekneler üzerinde çözülmüştür.

 

Betenler Konağı (1859[16])

Betenler Konağı daha sonra Safranbolu’ya yerleşen Kudüs Kadısı Şükrü Efendi tarafından yaptırılmıştır. Bahçe içinde bulunması nedeniyle konaktan çok köşk tipolojisine sahiptir. Süssüz ve öne çıkmayan, buna karşın tipik Osmanlı konağı plan şemasına sahip bulunmaktadır. Önemli özelliklerinden biri harem ve selamlığın iç kapılarla etkin bir şekilde ayrıştırılmış olmasıdır. Bu yapı da yaklaşık geçmişte en az 2 kez tadilat görmüş olmalıdır. 1930lara tarihlendirilen tadilatta bir önceki dönemin odalara köşelerden girilerek elde edilen barok üsluptaki plan şeması bozulmuş ve yapı, kübik diyebileceğimiz şekilde yalınlaştırılmıştır.

Betenler Konağı’nda görülen en önemli bozulma son 20 – 30 yılda hemen bütün Safranbolu konaklarında olduğu şekilde izinsiz olarak yapılan tadilattır. Konağın o zamanki sahibi olan ebeveynin ölümü sonrası, yapı iki kardeş tarafından iki daire elde edilecek şekilde yatayda ve düşeyde paylaşılmıştı. Özellikle yeni mutfak ve ıslak hacim çözümleri, yapının en çok tahrip edildiği noktalardır. Bir de “yeni gelin penceresi” ya da “asri pencere” diye isimlendirilen büyük pencerelerin açılmasıyla konak tanınmaz hale gelmiş bulunmaktaydı.

Safranbolu konakları iki noktadan eskir. Biri baca çevresinden çürüme, ikincisi gusülhane atık suyunun sıvılaştırdığı noktalarda temel çökmesidir. İnsan tahribatına ek olarak her ikisi de yapıda görülmekteydi. Safranbolu tarihi merkezi (Çarşı) kanyonlara kurulmuştur. Kanyonların özgün toprak yapısı hiçbir şekilde kültür bitkileri yetiştirmeye uygun değildir. Atalarımızın şu anda Safranbolu tarihi merkezinde göreceğiniz tüm toprağı, öküz ve develerle taşıdığı biliniyor. Moloz taşla örülen setlere doldurulan toprak sürekli olarak erozyona uğramaktadır. Bunun doğal sonucu olarak Betenler Konağı’nın zemin katı hemen yarısına kadar toprak altında kalmıştı. Bütün bunlara ek olarak, Betenler Konağı’nda Safranbolu konaklarında görülen tipik strüktürel sorunlar da bulunmaktaydı. Bilindiği üzere Osmanlı konakları 18. yüzyıla kadar zemin ve 1 kat olarak yapılmaktaydı. 18. yüzyıldan başlayarak yapılan 2. katlarla, 1. katların strüktürel bağı hep sorunludur. Ayrıntılarını sonraki bölümde tartışacağım. Betenler Konağı’nda da tipik olarak çatı ve 2. katın yükleri kolon kiriş sistemiyle zemine aktarılamamıştır. Bunun sonucunda 2. kata çıkan merdivenin bulunduğu alanda yaklaşık15 cm. çökme oluşmuştu.

Betenler Konağı’nın restorasyonu iki dönemde toplam 18 ay sürdü. İlk olarak erozyon sonucu oluşan toprak yapıdan uzaklaştırıldı. Toprak altında kalan ve basınç nedeniyle çöken taş duvarlar onarıldı. Sonradan yapılan büyük pencereler söküldü ve iskelet sistem özgün durumuna getirildi. Çöken bölüm hidrolik krikolarla kaldırılarak askıya alındı ve altına ek bir kiriş yerleştirilerek sağlamlaştırıldı. Dolgu olarak bu yapıda da hafif gaz beton bloklar kullanıldı. Bu yapının restorasyonunda öncekilerden farklı olarak tümüyle çamur sıvaya dönüldü. Sıva filesi üzerine uygulanan çamur sıvanın tek sorunu aşırı derecede yumuşak olması ve darbelere dayanıksızlığıdır. Çamur sıvanın üzerine, analiz edilen özgün örneklerinden hareketle üretilen perdah uygulandı.

Bu yapıda özellikle belirtmem gereken konu, “asri pencere” yapmak için sökülen tüm özgün pencere kasalarının çatı arasında bulunmuş olmasıdır. Özellikle, üst kat sofasının dışarıya açıldığı ve 1930larda çekilen bir fotoğrafta görülen 3 adet neogotik pencerenin bulunuşu restorasyon sürecinde unutulamayacak en mutlu anlardan biridir. Aynı şekilde, çatı arasında bulunarak yerlerine yerleştirilen 5 adet çardak penceresi diğer bir mutluluk nedeni olmuştur. Özellikle, Safranbolu konaklarında çardakların birer iç balkon özelliği taşıdığını biliyoruz. Yerlerine yerleştirilen 5 adet kasada geçmişte hiçbir şekilde kara kapak ya da pencere çerçevesi uygulamasının izine rastlanmamıştır. Kasalarda yalnızca top olarak isimlendirilen özel kafes çözümü bulunmaktadır.

Yapıda karşılaşılan en ciddi sorunlardan biri de boya sökme işlemi olmuştur. 1950lerde Safranbolu konaklarına giren yağlıboya yaklaşık 60 yıllık süreçte farklı kimyasallarla yapılmış olmalıdır. Bu nedenle yalnızca ısıtarak mekanik söküm yeterli olamamış, zaman zaman boya sökücü kimyasallar, bazen de ikisi birlikte kullanılmıştır.

 

Gökçüler Konağı

Gökçüler Konağı diğer üçünden daha büyüktür. Gökçüler Ailesi’nin geçmişte orman ürünleri ticareti yaptığı biliniyor. Bu yapı da zemin artı 2 kattan oluşuyor. Yapıda hem zamanın getirdiği tahribat, hem de 1990lı yıllarda bir “alamancı” tarafından alınıp, Almanya öykünmesiyle gerek çatısının, gerekse iç düzeninin bozulması görülmektedir. Bir de bunlara, komşu parselde yapılan yanlış hafriyatların neden olduğu oturuşmanın getirdiği sorunlar eklenmektedir. Zemindeki çökme nedeniyle, bilinçsizce, yapının güney doğusuna betonarme bir payanda yapılmış. Bu, ağırlığıyla yapıyı daha da aşağı çekmiştir.

Yapı üzerinde 2009 yılında çalışmaya başladık. İlk işimiz, komşu parselin oluşturduğu zemin problemine çözüm olarak istinat duvarlarının yapımı oldu. 2010 ilkbaharıyla birlikte çatıdan başlayarak yapıya gireceğiz. Zemini kanyonun eğimine olduğu gibi uyan ve yaklaşık80 m2 taban alanı olan ahır bir konser ve seminer salonu olarak düzenlenecek, üst katlarda ise 6 yatak odası bulunacaktır. Restorasyonun beklenmedik sorunlarla karşılaşılmazsa yaklaşık 12 ay süreceğini tahmin ediyoruz.

Yukarıda İÜ, Orman Fakültesi, Dendrokronoloji Laboratuarı ile birlikte konakların yaşlarını belirlediğimizi aktardım. Çalışmaya daha da önemli bir boyut kazandırdık. Gökçüler Konağı’nda 15 ayrı noktadan örnekler topladık. Laboratuar çalışmasının sonunda konağın zaman içinde nasıl şekillendiğini belirlemeye çalışacağız. Bu araştırmayla, bugün en eskisi 18. yüzyıldan kalan örnekler üzerinden, Osmanlı konakları için tipoloji çalışması yapmanın zorlukları aşılmaya çalışılacaktır. Kanımca, dendrokronoloji yöntemiyle ayakta kalabilmiş ve yanlış restore edilmemiş Osmanlı konaklarının içindeki 17. yüzyıl belki de daha önceki dönem kalıntıları bulunacaktır. Biz, bu çalışmayla Gökçüler Konağı içinde -eğer mahalle yangınında tümüyle kaybedilmediyse- 18. yüzyılda yapılan ilk konağı bulmaya çalışacağız.

Konaklarının Yapısal Sorunları[17]

Safranbolu konaklarında duvar duvar üstüne gelmeme sorununa sıkça rastlanmaktadır. Aynı şekilde bugün rasyonel bir çözüm olarak gördüğümüz merdiven merdiven üstüne gelmesi[18] şeklindeki çözüm de, Safranbolu konaklarında göz ardı edilmiştir. Bu sorunları hemen dört konakta da görmekteyiz. Daha sonra ciddi değişim geçiren Hacımemişler Konağı’nda sorun kolon ve kiriş eklenmesiyle çözülmüştür. Konakların 1. kat tavanlarında, 2. kat duvarlarının ve merdivenlerinin oturduğu yerlerde çökmeler görülmektedir. Başlangıçta belirttiğim mahalle yangınına kadar, Safranbolu konaklarının çatı örtüsünün, pedavra olarak isimlendirilen ince ahşap plaklar olduğunu biliyoruz. 19. yüzyılın sonlarında, Safranbolu’da çatı örtüsü olarak kiremit kullanılmaya başlanıyor[19]. Kaba bir hesapla pedavradan kiremide geçişle Safranbolu konağına 2 – 3 ton ek yük gelmiştir.

Boğazköy’de bulunan ev kalıntısı Osmanlı konaklarının yapı tarzının en az 3200 yıllık bir geçmişe sahip olduğunun kanıtıdır[20]. Bu tipik evi, moloz taşla örülen duvarlar ve üzerindeki tek katlı yapı olarak tanımlayabiliriz. Diğer yandan, Osmanlı konaklarının hayatlı evin gelişmesi sonucunda ortaya çıktığı bir gerçektir[21]. Bir genelleme yapılırsa, Safranbolu konaklarının 1. katı Kuban’ın ileri sürdüğü gibi tam bir hayatlı ev özelliği taşırken, 2. katları orta sofalı (karnıyarık) plan tipine sahiptir. 18. yüzyıla kadar Osmanlı coğrafyasında 2. katın olmadığını biliyoruz[22]. Bugün bizim Safranbolu konaklarını tanıtırken, 1. katı “servis katıdır bu nedenle böyle bir plan şemasına sahiptir” söylemi çok doğru olmasa gerekir. 18. yüzyılda yapımına başlanan 2. katlar batı etkisinin açıkça görüldüğü bu dönemde, barok esinlenmelere maruz kalmıştır. Safranbolu konaklarında sıkça rastlanan strüktürel sorunların nedeni, 2. katların kristal plan şemasıyla, hayatlı evin gelişimiyle ortaya çıkan 1. katların üzerine, olduğu gibi oturtulmuş olmasıdır. Safranbolu konaklarında çoğunlukla karşılaşılan duvar duvar üstüne gelmemesi sorunun nedeni bu olmalıdır.

Devamla, yalnızca bir yüzyıllık süreçte, verneküler mimarinin dayanağı olan sınama-yanılma süreci işleyememiş, zemin artı 2 katlı Osmanlı konağı strüktürel kusursuzluğa ulaşamamıştır.

http://www.guleviSafranbolu.com


[1] Safranbolu konakları için ayrıntılı bilgi: Günay, R. (Çev. Ç. Birkan), Tradition of the Turkish House and Safranbolu Houses, YEM, İstanbul, 1998. Safranbolu tarihi ile ilgili olarak: Yazıcıoğlu, H., Küçük Osmanlı’nın Öyküsü / Safranbolu Tarihi, Şa-To Türkiyat, İstanbul, 2001,

[2] 2006 Ulusal Mimarlık (Koruma ve Yaşatma) Ödülü, 2001 yılı Safranbolu Belediyesi En İyi Korunan Ev Ödülü

[3] Konağın başodasında bulunan rozette 1266 (hicri) tarihi okunmaktadır. Ay bilinmediği için bu tarih miladi 1849–50 yıllarını karşılamaktadır.

[4] Osmanlı sarayında baş vezire bağlı olarak çalışan macun ağası, ekibi ile birlikte sultan için macun ve ezme yapardı.

[5] ODTÜ restorasyon laboratuarlarında yapılan araştırmada kalem işlerinin perdah yaşken yapıldığı ve bu nedenle fresko özelliği gösterdiği belirlendi.

[6] Bir yerel malzeme olarak kerpiç ekonomikliği yanında iyi ısı geçirimsizliği özelliğine sahiptir. Buna karşın, ağırlığı ve sürekli hareket eden iskelet içinde aşınarak boşalması nedeniyle uzun dönemde sorun yaratmaktadır. Kerpice hafif gaz beton blokların çağdaş seçenek olabileceği düşünüldü. Ahşap iskelet sistemi ile bağlantısı çözüldü ve kireç sıvalarla aderansının iyi olduğu görüldü. Ankara Koruma Kurulu’nun görüşü alınarak kullanıldı. Geçen 15 yılda bir sorun görülmemiş olması, uygulananın doğruluğunu kanıtlamaktadır.

[7] Asitte erime ve elek tasnifi sonucunda elde edilen kireç ve kum karışımı aynen uygulanırken, bağlayıcı özellikteki yün ve kıl yerine, kıyılmış kendir kullanıldı.

[8] Bu konuda bana SayınAli Çetin İdil danışmanlık yaptı, eşim Gül Canbulat sabırla ve sevgiyle büyük emek verdi.

[9] Kimyasallarla temizleme konusunda TBMM, Milli Saraylar uzmanları denemeler yaptılar. Bazı yerlerde kimyasallar etkili olmazken, bazı yerlerde perdahı bile eriterek istenmeyen sonuç verdiler. Bu nedenle hafifçe ıslatılarak yapılan, elle kazımanın tek çözüm olduğu sonucuna varıldı.

[10] Safranbolu Belediyesi En İyi Korunan Ev Ödülü

[11] İÜ, Orman Fakültesi Dendrokronoloji Laboratuarında Dr. Nesibe Köse tarafından yapılan çalışmalar sonucunda: “ Son ölçtüğümüz halka 1849’a tarihlendi. Ancak kabuğa kadar diri odun kısmında 6 yıllık halka eksik (Teorik olarak çamların diri odunlarında 125 yıllık halka vardır. Bu örnekte kabuk bulunmadığından kabuğa kadar 6 halka eklenerek diri odun halka sayısı tamamlandı.)”

[12] En göze çarpanı başodanın sökülerek sofayla birleşik salona döndürülmüş olmasıdır.

[13] Safranbolu Kaymakamlığı’na ait http://www.safranbolu.gov.tr/dosyalar/oteller_TR.xls sitesinde konak otellerin oda ve yatak sayıları görülebilir.

[14] Bugün Safranbolu’da tescilli binadan en az5 m çekilen ve 4 x10 m taban alanlı müştemilata izin verilmektedir.

[15] Özellikle temizlik nedeniyle bugün Safranbolu’da toprak harçlı moloz taş duvarların, çimento harcıyla tamamlanması ve derzlenmesi çok yaygındır. Buna karşın, kireç harcı ile yapılan tamamlamalar ve derzlemeler, sorunları giderirken, harcın yumuşaklığı nedeniyle duvar örgüsünde çamurla hemen aynı dokunun sağlanmasına olanak vermektedir. Kireç harçla duvar örmek için çivilik olarak isimlendirilen küçük taş parçalarının kullanılması bir zorunluluk olarak ortaya çıkmaktadır.

[16] Aynı şekilde: “Ağacın kesim tarihini 1856+2 olarak verebiliyoruz.”

[17] Süre kısıtlaması nedeniyle, bu bölüm panelde sözlü olarak sunulamadı.

[18] 1. kata çıkan merdivenler genelde yan duvarlardan birine yaslanmakta kata giriş çeperden olmaktadır, merkezi sofa planlı 2. kata çıkan merdivenlerin asıl amacının yapının merkezine çıkış olmasından dolayı, alt katın merdiveninden bağımsız olarak yerleştirilebilmektedir. Mimari olarak doğru bir yaklaşım olsa da, strüktür çözümleri yetersiz kalmaktadır. Sezer, L., A Conservation Proposal in Safranbolu (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), ODTÜ, Ankara, 1979, 5.2.2.1.3. Sezer, ayrıca 2. kata çıkan merdivenlerin daha gösterişli (= elaborate and decorated) olduğunu söylüyor.

[19] Gümüş Mahallesi’nde 1888deki büyük yangından sonra, Kastamonu Valisi Abdurrahman Paşa’nın emriyle Safranbolu’da kiremitlikler kurulmuş ve kiremit kullanımı zorunlu hale getirilmiştir.

[20] Naumann, R., Eski Anadolu Mimarlığı, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1985, ss. 372–3.

[21] Kuban, D., The Turkish Hayat House, Eren, İstanbul, 1995.

[22] Cerasi, M. M. (Çev. A. Ataöv), Osmanlı Kenti: Osmanlı İmparatorluğu’nda 18. ve 19. Yüzyıllarda Kent Uygarlığı ve Mimarisi, YKY, İstanbul, 1999, s. 102.

Leave a comment

Filed under Restoration, Revitalization

Karabük Sofrası[1]

©Geleneksel Lezzetler Şenliği

İbrahim CANBULAT, Y. Mimar

2007 Kasımında başlayıp 2008 yılı Mart ayına kadar 3. Geleneksel Lezzetler Şenliği hazırlık çalışmaları sırasında yürütme kurulu üyesi olarak görev aldım. Şenliğin halka açık bölümünün önemli bir etkinliği olan Keşkek Şölenlerinin 2008 Mart ayına kadar gerçekleştirilen ilk üçünün (Bulak Keşkek Şöleni, Yenice Aşı ve Eflani Bandırma Şölenlerinin) mediatörlüğünü yaptım. Şu anda konuğu olduğunuz şenliğin ev sahibi olan Karabük’ün Mutfak Sunumunun içerik ve şeklini belirlemek için önemli sayıda sözlü tarih çekimi gerçekleştirdim[2]. Bu çalışmalarda bana Kadriye Cebeci asistanlık yaptı. Yaklaşık 7 aya yayılan arama çalışmaları sonucunda oluşturduğumuz Karabük Sofrasını değerli konuklarımıza sunduk.[3]

Bu bildiri ile yukarıda belirttiğim arama çalışmalarının sonuçlarını zamanda ve mekânda konumlandırarak bölgenin kültürel mirası konusundaki görüşlerimi sunacağım. Bu çalışma yalnızca Karabük İlinin yemek kültürlerini değerlendirmektedir. Görüşlerimi şekillendiren bulguların, şenliğin diğer katılımcıları olan komşu illerde de izinin sürülmesi ve sınanması gerekir.

Payitahttan uzaklaşıldığında hemen hemen hiç yazılı kaynak bulunmamaktadır. Hangi disiplinde olursa olsun, yapılacak yerelle ilgili araştırmalarda hep bu sıkıntı yaşanmaktadır. Aynı sorun yemek kültürü araştırmalarında da söz konusudur. Bu çalışmada yemek kültürünün kendisi bir belge gibi değerlendirilmiş ve geçmişe doğru sosyal katmanların yaşamları ve mekân kullanımları için bazı çıkarsamalar yapılmıştır. Bu nedenlerle zaman zaman spekülatif bir tavır içinde olmaktan kaçınılamazdı. Belki de sizlerin katkılarıyla ileri süreceğim savların bir kısmı doğrulanabilir, bir kısmı yadsınabilir ve daha kesin sonuçlara ulaşabiliriz. Bu açıdan lütfen metodolojimi anlayışla karşılayınız.

 

GASKALARIN ÜLKESİNDEN KASTAMONU SANCAĞINA

Anadolu’nun bilinen en eski 4 dilinden birini konuşan Gaskaların topraklarında bulunuyorsunuz. Başkentlerinin Kastamonu olduğunu biliyoruz. Bölge zaman içinde epeyce el değiştirmiş, Helenistik Çağ ve sonrasında Paflagonya olarak tanınmıştır. Başkenti Çankırı (Gangra) olan Paflagonya 3. Geleneksel Lezzetler Şenliğinin mutfak uygulayıcısı 5 il dışında Sinop’u da kapsamaktaydı. İç Anadolu ile Karadeniz arasında ılıman bir geçiş iklimine sahiptir. Bunun yanında çokça nehir ve çayların oluşturduğu vadiler zengin bir floranın varlığını sağlamıştır. Bildirinin akışı içinde göreceğiniz gibi benim üzerinde çalışmak istediğim dönem şimdi Karabük İlinin bir ilçesi olan Safranbolu’nun 13. Yüzyılda Selçuklular tarafından alınması ve sonrasıdır.

Sözlü tarih çalışmalarında Safranbolu ve çevresinde 2 ayrı mutfağın yaşadığını bulguladım. Bunları:

  • Türk Mutfağı
    • Şehir Mutfağı
    • Yörükan Mutfağı
  • Anadolu Mutfağı

Olarak sınıflıyorum. Bu sınıflama içinde yeri geldiğinde Türk mutfağını da yukarıda belirttiğim iki alt başlık altında değerlendireceğim. Anadolu tanımının çok iyi oturmadığını biliyorum. Burada kastedilen Türklerin bölgeyi kontrolleri altına aldıkları 13. Yüzyıldaki yerel mutfak olarak okumak gerekir. Zaman zaman ben de Rum ya da Rum-Ortodoks mutfağı diyorum ama bu tanım daha çok Bizans dönemiyle çakıştırılıyor ve yanlış anlamalara neden oluyor.

Şenliğin halka açık bölümünde YöneticilerimizAdnan Şahinve Nihat Cebeci’nin önerileriyle bir paralel etkinlik yapılması kararlaştırıldı. Buna benim katkın etkinliğin Keşkek Şöleni olarak şekillendirilmesi yönünde oldu. İy’ki de oldu. Şölenlerin en çarpıcılarından biri olan Bulak Keşkek Şölenini doya doya yaşadık. Bulak bugün Karabük İli Merkez İlçesine bağlı olan güzel bir köyümüzdür. Bulak Köyünü asıl tanınır yapan Safranbolu ve yöresinin en değerli hazinesi olan evlerin ahşap bölümlerini yapan ustaların köyü olmasıdır. Şöleni hazırlık aşamalarını da içerecek şekilde iki gün boyunca belgeledik. Burada menüyü uzun uzun anlatacak değilim ama özellikle keşkek, çörek ve börek üzerinde durmak istiyorum.

Keşkek

Keşkek basit olarak dibekte dövülerek kabuğu ayıklanmış buğdayın et ve su ilavesiyle fırında uzun sürede pişirilmesiyle elde edilen yemektir denilebilir. Keşkeğin hazırlanması sırasında fırının etkinliğin ne denli merkezinde olduğunu hemen anlarsınız. Aşçı hanımların değimiyle fırın keşkek için yakılmaz. Fırın ekmek ve çörek için yakılır; keşkek sonrasında pişirilir. Fırın konusuna döneceğim ancak “keşkek”in sözlük anlamına bakınca önemli bir kafa karışıklığı yaşıyoruz. Keşkekle ilgili benim bugüne kadar ulaşabildiğim en iyi çalışma Françoise Aubaile-Sallenave’nin Ortadoğu Mutfak Kültürleri Konferansında sunduğu “El-Kişk: Geçmişiyle Bugünüyle Karmaşık Yemek”[4] başlıklı bildirisidir. Bu bildiriden kısaca keşkeğin farsça bir sözcük olduğunu ve bir cins arpa çorbası olduğunu ve üzerine ekşitilmiş süt dökülerek yendiğini öğreniyoruz. Bildirinin adından da anlaşılacağı gibi, konu gerçekten karışık. Yapılışıyla da sunuluşuyla da Bulak ve daha sonra Yazıköy’de sunulan keşkek gerçekte keşkek değil herisedir. Bildirinin sonlarına doğru yazar kökeni İran olan ve daha sonra Suriye ve Anadolu’ya yayıldığını söylese de ben herisenin bir Ortadoğu ve dolayısıyla Anadolu yemeği olduğunu ileri sürme cesaretini buluyorum. Bulak Kültürü her bakımdan Anadolu’nun Türkleşme öncesi yerli kültürdür. Bu önemli ayrıntıyı zaten Yazıköy için kesinlikle söyleyebiliyoruz.

Çörek ve Börek

Fırının yerli bir teknoloji olması ve önemli bir ayır edici olması konusuna daha sonra döneceğim. Ancak Bulaklıların dikkatli bir şekilde yerinde kullanmam konusunda beni uyardıkları bir ayrıntı önemlidir. Börek saç ya da sinide ateş üzerinde pişer. Çörek ise fırında pişer. Bu açıdan önemli gördüğüm iki saptamayı burada belirtmek istiyorum. Türklerin yufka kullanarak yaptıkları tüm yemekler kendisi de dâhil olmak üzere saç üzerinde pişirilir. Bu nedenle börek ne olursa olsun saç ya da sinide altüst edilerek ateş üzerinde pişirilmelidir. Bugün Safranbolu’da geleneksel yiyecek olarak sunulan bükme, saç böreği, gözleme ya da etli ekmek kesin olarak saç üzerinde pişirilmelidir. Bulak Köyünde pişirilen cevizli çörek ise adı üstünde fırında pişirilen mayalı hamurdan yapılan bambaşka bir lezzettir.

Mayalı hamuru kullanıyor olmaları ve evlerde fırın bulunması Anadolu yerli kültürünün en önemli ayracıdır.

 

TÜRK YEMEK KÜLTÜRÜ

Yukarıda da belirttiğim gibi. Türk yemek kültürünü çok çok belirgin farklılıkları olmamasına karşın 2 alt başlık altında inceleyeceğim. Bunlar

  • Safranbolu Şehir Yemek Kültürü ve
  • Safranbolu Yörükan Yemek Kültürü

Karabük İl sınırları içinde kentsel kültürel geçmişi olan tek yer Safranbolu’dur. Bu nedenle Safranbolu’yu Karabük diye okuyabilirsiniz. Önce önemli bir ayrıntı: Safranbolu Osmanlı geçmişinde her zaman ikili bir yapı göstermiştir. O kadar ki her zaman iki ayrı kadısı olmuştur. Bunlar: Medine-i Taraklı Borlu ve Yörükan-ı Taraklı Borlu’dur. Yine bir parantez açmak istiyorum. Medine-i Taraklı Borlu’nun 1294 yılında o zamanki adıyla Dodivra’nın Selçuklular tarafından alınmasıyla kurulduğunu biliyoruz. Ancak yörükanın bölgede görülmesi çok daha önce başlamış ve yakın zamanlara kadar sürmüştür. Safranbolu’nun Osmanlının Sağ Ucunda olması nedeniyle batıya doğru deviniminde Safranbolu bir konaklama alanı olarak kullanılmış ve bu nedenle yörükanın doğudan getirdiği kültür hep taze kalmıştır. Safranbolulunun şehirlisiyle yörükanı arasında olan ayrım ise iki kültürün birbirine karışmasını ciddi bir şekilde engellemiştir.

Safranbolu Şehir Yemek Kültürü:

Tam bir Türk mutfağına sahip olmakla birlikte bu yapıyı adeta azınlık psikolojisiyle fazlasıyla durağanlaştırdıklarını sanıyorum. Bugün sayısı 200ü geçmeyen şehirliler özel konuşmalarında kendilerinin Selçuklu asilzadelerinin soyundan gelme seçkinler olduklarını söylerler. Daha sonrasında da Safranbolu’nun Osmanlı Sarayıyla da yakın ilişki içinde olduklarını ve saray kültürüne sahip olduklarını eklerler. Selçuklu aristokrasisi ile bağlantıyı anlamlandırmama karşın bugüne kadar mutfaklarında Osmanlı sarayı izine rastlayamadım.

Safranbolu Şehirlisi özellikle iki pahalı yiyeceği masasından eksik etmez. Bunlar: kırmızı et ve pirinçtir. Kırmızı et tüketimi ile ilgili olarak destekleyici olacağı inancıyla üç ayrıntıya dikkatinizi çekmek istiyorum. İstanbul’un et gereksiniminin Sarayın kontrolünde zorla görevlendirilen celepler tarafından sağlandığını biliyorsunuzdur. 16. – 17. Yüzyılda İstanbul’a doğru yola çıkarılan canlı hayvanları bazı noktalarda buharlaşması sarayın kadılar kanalıyla sistemi kontrol etmesini zorunlu kılmıştır. Buharlaşma noktalarından biri de Safranbolu’dur.[5]

Safranbolu şehirlisinin yalnızca bir başyemeği vardır: Bütün Et. Sözlü tarih çekimleri sırasında kırmızı et dışında hemen hiç bir eti tüketmediklerini belgeledik. Kümes hayvanlarını koktuklarını ileri sürerek masalarına koymadıklarını özellikle belirtiyorlardı. Çalışmamız sırasında kaynaklarımızdan biri büyükannesinin bir gün bütün ete bazı sebze ve otlar eklediğini fakat eşinden ciddi bir reaksiyon görünce bir daha denemeye bile kalkışamadığını söyledi. Kanımızca çok basitçe önce tereyağında poşe edilip daha sonra hafif ateşte pişirilen et bölgede 1000 yıldır hiç bir değişikliğe uğramadan pişiriliyor. Bir saptama yapmak istiyorum: Bütün Eti, “Yalnız Et” olarak da okumak çok yanlış olmaz.

Pirincin kaynaklar genellikle Anadolu’ya yayılmasının 16. Yüzyılda Safaviler döneminde olduğunu belirtmekle birlikte, İbn Battuta’nın 14. Yüzyılda yöremizden geçişinde Taşköprü’de Fahreddin Bek Zaviyesi’nde ekmek, et, pilav, yağ ve helva yediğini okuyoruz.[6] Belli ki Selçuklu gelirken pirincini yanında getirmişti. Bugün Kardemir’in bulunduğu alan büyük bir pirinç plantasyon alanıydı. Sözlü tarih çalışmalarımız sırasında bütün kaynaklarımız giriş yemeği dediğimizde ağız birliği etmişçesine “Pirinç Çorbası” dediler. Yapımı da en az bütün et kadar kolay. Bütün etin suyuna pirinç koyup kaynatıyorsun, üzerine biraz kıyılmış maydanoz serpiyorsun. Bu arada pilavında önemli bir yer tuttuğunu ve bütün etin suyundan çıktığını biliyoruz. İşte size Safranbolu şehirlisinin ziyafeti: Pirinç çorbası, bütün et ve pilav. Bu yapı bugün dahi hemen hemen hiç değişmemiş bulunuyor. Bir tören yemeği söz konusu olduğunda sonunda su böreği ve baklava yer alıyor. Zaman içinde bu yapıya, çevrenin etkisiyle etli yaprak sarmanın ve çok sonra da yalnızca haşlanarak üzerine eritilmiş tereyağı gezdirilen taze fasulyenin (Uzun Bakla) eklendiğini biliyoruz.

Safranbolu şehirlisinin yörükanla arasına koyduğu önemli sınırlar vardır. Bunlardan birini yakın zamanlara kadar söylenen “Bugün Pazar Türkler azar” deyişidir. Çok küçük bir ayrıntı olmakla birlikte sözlü tarih çalışması sırasında kaynaklarımızdan birinin elma kurusu hazırlarken, biz elmayı 4e böleriz onlar 8e bölerler saptamasıdır. Ogün bugün elmayı dörde mi sekize mi bölmeliyim konusu benim için bir dilemma bağlamında.

Yörükan Yemek Kültürü

Çok kısıtlı bir coğrafyada bile yemeklerin adı farklı. Örneğin Safranbolu şehirlisinin yaprak sarması, köylerde “Kara Dolma”, “Uzun Bakla”sı “Çullu Bakla” oluveriyor. Görüştüğünüz kişi aynı yemeği sizin kendisi gibi isimlendirmenizi bekliyor. Ancak, benim en çok beğendiğim farklı isim “Yük Ekmeği”. Safranbolu şehirlisinin yalnızca ekmek dediği yufka ekmeği, yörükanın ağzıyla bütün etimolojik değerine kavuşabiliyor. Safranbolu şehirlisi sofrasını en pahalı ürünlerle donatırken, yörükan ise ev kadınının el becerisiyle katma değer yarattığı genellikle yufkadan yapılan birçok yemek üretiyor. Enva-i çeşit yufka ve bunlardan üretilen, kesme, kadayıf vb. Bunlar içinde en dikkate değeri “Çullu Börek”. Bugün Ovacık İlçemizde yapılmakta olan börek yufkanın ince ince kıyılması ve bazı katkı malzemeyle börek olarak pişirilmesidir. İçine yalnızca tereyağı ve süt koydukları gibi tavuk ciğeri ve yumurta da koyabiliyorlar. Bu böreğin bir ucu Girit’te bulunan Çullamas ile akrabalığını araştırmak kapsama alanım dışında kalıyor.

Yörükanın en yaygın tatlısı ise “Çingen Baklavası”. Kaynaklarımızın ifadesine göre yalnızca kırpıntı yufka ekmeklerinin değerlendirilmesi ile yapılan tatlı değerli konuğumuz Charles Perry’nin aradığı zincirin kayıp halkası olabilir.[7]  Çingen Baklavası yufka ekmeklerinin arasına dövülmüş ceviz, üzerine de pekmez ve tereyağı dökülmesiyle yapılıyor. Kaynaklarımız bu tatlının pişirilmeden yendiğini söylüyorlar. Daha sonralarda fırınlanmaya başlamış.

Gerçek Keşkek: Göce Çorbası

Yereli arama etkinliklerinin ikincisi Eflani İlçemizde gerçekleştirildi. Eflani Sofrası tam bir şölendi. Bu etkinlikteki en önemli kazanımlar gerçek yörükan yemekleri olduğunu ve inceltilirken özünü kaybetmemiş olan iki yemeği burada yorumlamak istiyorum.

Birincisi “Göce Çorbası”. Yukarıda keşkeği Françoise Aubaile-Sallenave’nin[8] keşkek tanımını aktarmıştım. Kaynak aldığımız bildiride keşkeğin üzerine ekşimiş süt dökülerek yenilen bir arpa çorbası olduğunu belirtir. İşte Eflani’nin Göce Çorbası tam böyle yapılmaktadır. Arpa göcesi bir gün önceden suda mayalanmaya bırakılmakta, ertesi gün mayalanmış karışıma ayran dökülerek pişirilmektedir. Anadolu’nun birçok yerinde yayla çorbasına kadar uzanan versiyonları ile karşılaştırıldığında özüne en yakın keşkeğin Eflani’de hala yapılmakta olduğunu ileri sürebilirim.

İkincisi “Eflani Hindi Bandırması”dır. Bu yemeğin coğrafi tescili gerçekleştirilmiş bulunmaktadır ve kanımca Karabük Sofrasına en yakışan başyemektir. Biz bu başyemeği üzülerek menümüze alamadık. Bu yemek gerek yüksek kalori değerinden dolayı, gerekse hindi etinin bu mevsimde tercih edilir olmasından dolayı özellikle kış aylarında yapılmaktadır. Yufkanın hindi yağıyla epey zenginleştirilmiş suyuna batırılarak yapılan bandırma, belki de Orta Asya’nın ince açılmış ve kesilerek boyutlandırılmış hamurun üzene haşlanmış etin dökülmesiyle yapılan “Beşparmak”ın buralara kadar ulaşmış bir versiyonudur.

Vegan Cenneti Yenice

Yenice İlçemiz diğer bütün ilçelerimizden çok farklı özellikler göstermektedir. Yenice mutfağının Batı Karadeniz kıyı mutfağının bir parçası olduğunu ileri sürmek yersiz olmaz. Bu nedenle Yenice’yi bu bildiride getirmeye çalıştığım sınıflandırma içinde Anadolu’nun yerel mutfağı olduğunu ileri sürmekle birlikte gerek coğrafi özellikleri gerekse denizin getirdiği farklı kültürlere açık olması nedeniyle farklı bir yere oturtmak gerekir. Yenice Şöleni sanıyorum, özellikle kırmızı et beklentisi içinde olan konukları epeyce şaşırttı. Yapılan yemeklerin tümünde yalnızca bitkisel ürünler kullanılmıştı. Protein gereksinimi ise bakliyatlarla karşılanmaktaydı. Yenice mutfağını uzun uzun anlatmayacağım ancak Sultani olarak isimlendirilen bakla tatlısının bir benzerinin olmadığına inanıyorum. Bu yemeği kolayca anlatabilmek için tatlı fava denilebilir. Yenice mutfağı burada saydığım özellikleriyle yükselen bir trend konumunda bulunan vegan mutfağı için inanılmaz olanaklar sağlamaktadır.

 

SAÇ VE FIRIN KÜLTÜRLERİ

Safranbolulular fırıncı bilinirler. Gerçekten de bugün büyük illerimizde fırıncılar Doğu Karadenizlilerden sonra en çok kanımca Safranbolululardır. 1924 yılında Safranbolu Ticaret ve Sanayi Odasının hazırlayıp bastırdığı Zağfranbolu – Ahval-i iktisadiye ve mevkiiyesini ve tüccaranın esamisini havi risaledir – başlıklı raporun Sanayici ve Meslek Gruplarını tanımlayan bölümde 100 adet değirmenci yer almakta ise de hiç bir fırıncı bulunmamaktadır[9]. Bu risalenin hemen mübadele sonrasında hazırlanmış olduğunu biliyoruz. Türkler fırıncı değillerdir. Charles Perry de açık bir şekilde yukarıda kaynak olarak aldığımız bildirisinde (Orta Asya’da) Türklerin fırını yoktur diyor.[10]

Latince fornax kökünden gelen fırın gerçekte yapımıyla teknoloji gerektirir; kullanımı ise bir teknolojidir. Yerli yapı ustalarının bu teknolojiyi Türklere 20. Yüzyıla kadar aktarmadıklarını ya da Türklerden bu yönde bir talep gelmediğini düşünüyorum. Bugün Safranbolu’da bildiğimiz Türk evlerinin hemen hemen hiç birinde fırın bulunmazken, adeta bir ayraçmışçasına tüm Rum Ortodoks evlerinde hayatlarında bir fırın bulunmaktadır.

Safranbolulu bir büyüğümüz, ailelerin fırından sık sık mayalı ekmek almaları hoş karşılanmazdı demişti. Mayalı ekmek alındığında da örtülerek taşınır. Anılarımda önemli bir yer tutan bir ayrıntı ise babaannemin köye götürdüğümüz mayalı ekmeği yufka ekmeğine katık etmesidir. Sözlü tarih çekimleri sırasında kaynaklarımızdan biri arkadaşlarından birinin mübadele sonrasında aldıkları Rum evindeki fırında her birlikte bir şölen yaptıklarını aktardı.

Safranbolu yemekleri arasında mayalı hamurla yapılan iki örnek bulunmaktadır. Bunlar “Lokma” ve “Göbü”dür. Ancak bu ikisi de yağda kızartılır. Bunlar yanında, Safranbolulunun ekmek pişirtmek için sefertasına benzer şekilde üç tavası olan bir donanımları vardı. Akşamdan mayalanan hamur tavalara konulur, sabah işe giden evin erkeğine verilirdi. Fırınlara pişmeye bırakılan bu tavalar akşam pişmiş ekmeklerle eve geri dönerdi.

ZERDE

Adet olduğu veçhile, bir tatlı ile bitirelim. Safranbolu ile ilgili araştırmamda zerde ile aşure arasında bir akrabalık buldum. Safranbolulu aşureye safran katmaktadır. Zerdede ise bazı bakliyatlar kullanılmaktadır: nohut, fasulye gibi. Şehirli, yörükan ayrımı burada da geçerlidir. Şehirli fasulye kullanırken, yörükan nohut kullanır.

İbrahim@canbulat.com.tr

 

Kara Dolma

 

 

 ©Geleneksel Lezzetler Şenliği

 

Malzeme

Orta Yağlı Koyun Kıyması 1/2 kg
Pirinç 1 su bardağı
Kuru Soğan 2 büyük
Tereyağı 125 gr
Tuz 1 çorba kaşığı
Karabiber 1 çay kaşığı
Maydanoz 1 bağ
Su  
Asma Yaprağı 1/2 kg
Çullaması  
Yufka Ekmeği 12 adet
Kuru Soğan 1 adet

 Pişirme

  • Kıyma, yıkanmış pirinç, ince kıyılmış soğan, tuz, karabiber ve ince kıyılmış maydanozu ve bir fincan kadar su ekleyerek yoğurun.
  • Hazırlanmış asma yapraklarına sarın.
  • Tencereye dizin.
  • Üzerine tereyağını küçük parçalar halinde koyun.
  • Örtecek kadar su koyun ve hafif ateşte pişirin.

Sunum

  • Soğanı ayıklayın ve piyazlık kıyın.
  • Yufka ekmeklerini ortadan ikiye bölerek hazırlayın.
  • Yarımşar yufka ekmeğine 7–8 adet dolma ve bir tutam soğan koyarak dürüm yapın.

Notlar

  • Bu sunum şekli Safranbolu’nun çevresinde uygulanıyor. Bazı köylerde buna Çullama deniyor.
  • Safranbolu’da yaprak tuzlu suda ön pişirme yapılarak saklanıyor. Üçer adet asma yaprağı tuzlu kaynak suya daldırılıyor, ön pişirme sonrası asılarak kurutuluyor. Bu yöntem yaprağın dolma için en uygun kıvamda olmasını sağlarken, aromasının da kaybolmasını engelliyor.
  • Mevsime göre haşlanmış taze yaprak kullanılabilir.
  • Özgün pişirme şeklinde tencerenin altına tercihan kaburga kemikleri döşeniyor.

 

Saç Böreği

 

  

©Geleneksel Lezzetler Şenliği

 

Malzeme

Yufkaları  
Un 3 bardak
Su 1 bardak
Tuz 1 çay kaşığı
İçi  
Ceviz 125 gr
Az Yağlı Koyun Kıyması 250 gr
Üzerine  
Eritilmiş Tereyağı 1 çorba kaşığı

Hazırlık:

  • Cevizi tercihan tahta havanda dövün.
  • Kıymayı bir miktar su katarak pişirin ve kavurun, tuz ve taze çekilmiş karabiber ekleyin. Yeniden az miktarda su katın, pişirin. Hafif sulu kalsın.
  • Yufka malzemesi ile sert olmayan bir hamur hazırlayın ve 15–20 dakika dinlendirin. 4 adet pazı yapın ve tekrar dinlenmeye bırakın.
  • Geleneksel yemek yapma konusunda kararlıysanız bir saç edinin. Saçınızı ısıtın.

Pişirme:

  • 4 adet yufka yapın.
  • Saçın üzerine bir adet yufka serin. Pişerken, üzerine cevizi serin.
  • Üzerine bir yufka kapatın. Kenarlarını parmakla bastırarak yapıştırın.
  • Tersyüz edin. Üstüne kıymanın yarısını serin ve bir yufka kapatın. Kenarlarını yine yapıştırın.
  • Tersyüz edin üstüne kıymanın geri kalanını döşeyin ve üzerine son yufkanızı kapayın. Tekrar kenarlarını yapıştırın.
  • Son kez ters yüz edin ve pişirin.

Servis

  • Her iki yüzüne de erimiş tereyağı sürün
  • Börek gibi dilimleyebilirsiniz.

Notlar

  • Geleneksel yöntemle saç odun ateşi üzerinde kızdırılır. Saçın altı su ile ıslatılır ve kül yapıştırılır. Bu yöntem saçın düzgün ısınmasını sağlar.
  • Bugünün teknolojisiyle elektrikli saçlar bulunabiliyor.
  • Çevirmek için kullanılan tahtanın adı Safranbolu yöresinde Pisliağaçtır.

 

Bütün Et

 

 

©Geleneksel Lezzetler Şenliği

 

Malzeme

Kemikli Kuzu Eti 1 kg
Tereyağı 3 çorba kaşığı
Su  
Tuz  
Karabiber  
Üzerine  
Maydanoz 1 bağ

Hazırlık:

  • Kasaba, eti 200 – 250 gr’lık parçalar olarak hazırlatın.

Pişirme:

  • Döküm tavada tereyağını yakmadan eritin. Erimiş tereyağı içinde varsa ayranı ayırın; atın.
  • Yağın sıcaklığını yağı yakmayacak şekilde ayarlamaya dikkat edin. Tavaya 1 -2 parçadan fazla koymaksızın, etlerin bütün yüzlerini kızartın.
  • Etleri pişirmeyi yapacağınız tencereye alın.
  • Kızartmada kullandığınız tereyağını ekleyin.
  • Etleri örtecek kadar su koyun.
  • Tuzunu ayarlayın.
  • Karabiber çekin.
  • Ağır ateşte pişirin.

Servis

  • Suyunu sos olarak kullanacaksınız. Bu nedenle kıvamını ayarlayın.
  • Servis tabağına alın.
  • Üzerine kıyılmış maydanoz yaprakları serpin.
  • Suyundan gezdirin.

Notlar

  • Özgün pişirme şeklinde, bütün etin suyu pirinç çorbası ve pilav yapmak için kullanılırdı.
  • İsterseniz, bütün etin suyunu nişasta ile kıvamlandırınız.

 

Galiye

 

Malzeme

Çeşitli Otlar tamamı 3 – 4 kg
Mancar  
Pazı  
Ispanak  
Ispıt  
Ebegümeci  
Isırgan  
Arapsaçı  
Sığırdili  
Madımak  
vd  
Kavurmak için  
Tereyağı 3 çorba kaşığı
Kuru Soğan 2 orta baş
Sarmısak 3 diş
Tuz  

Hazırlık:

  • Otların sert kısımlarını ve kalın dallarını ayıklayın.
  • 2 – 3 su yıkayın. İyice süzün
  • Bazı otlar için ön- pişirme olarak haşlama öneriyoruz. Büyükçe bir tencereye su koyup kaynatınız. Her keresinde ayrı bir otu haşlayınız ve sıkınız. Bu şekilde farklı sertlikte otların aynı düzeyde pişmesini sağlayacaksınız.
  • Soğanı ve sarmısağı ince kıyınız.

Pişirme:

  • Bir tencereyi kızdırınız ve tereyağını eritiniz. Safranbolu’da geleneksel olarak kullanıldığı ve Bütün Etle aromatik uyum sağlamak için tereyağı kullanıyoruz. Sıvı yağ da kullanabilirsiniz.
  • Soğan ve sarmısağı öldürün.
  • Otları katın ve karıştırarak kavurun.
  • Tuzunu ayarlayın.

 

Zerde

 

 

©Geleneksel Lezzetler Şenliği

  

Malzeme

Pirinç 2 kahve fincanı
Su 10 su bardağı
Toz Şeker 2,5 su bardağı
Kırmızı Safranbolu Safranı 1 çimdik
Gül Suyu 0,5 kahve fincanı
Tutturmak için  
Pirinç Nişastası 3 çorba kaşığı, 0,5 bardak suda ezilerek
Üzerine  
Kuş Üzümü 1 kahve fincanı
Çam Fıstığı 1 kahve fincanı
Nar Taneleri 1 kahve fincanı

Hazırlık:

  • Pirinci 2 saat kadar suda bırakınız ve sonra iyice yıkayarak süzünüz
  • Safranı gülsuyuna basınız
  • Çam fıstığı ve kuş üzümünü suya basarak 2 saat bekletiniz ve süzünüz

Pişirme:

  • Pirinci 10 bardak suda 20 dakika haşlayınız
  • Şekeri ekleyerek 5 dakika daha kaynatınız
  • Safranlı gülsuyunu ekleyerek 5 dakika daha kaynatınız
  • Yarım Bardak suda ezdiğiniz pirinç nişastasını yavaş yavaş dökerek 1 dakika daha kaynatınız
  • Ilınmaya bırakınız

Servis

  • Kâselere doldurunuz
  • Üzerini, çam fıstığı, kuş üzümü ve nar taneleri ile süsleyiniz

Notlar

  • Özgün zerdenin fazla tutmaması gerekir. Eğer tercihiniz daha kıvamlı bir zerde ise ararot kullanın.
  • Pirincin iyi yıkanması daha saydam bir görünüş sağlıyor
  • Cam kâseler zerdenin renginin daha iyi gösteriyor.

[1] Bu bildiri 3. Geleneksel Lezzetler Şenliği kapsamında, 23 Mayıs 2008 günü gerçekleştirilen Hızlı Endüstrileşme Etkisinde Yerel Mutfaklar Panelinde sunuldu.

[2] Görüşme yapılan kişiler: Bedriye Kavsa, Hatice Büyükkaragöz, Hikmet German Şeyhoğlu, Nezihe Aycan Kadıoğlu, Gülten Bayramgil, Zahide Deniz, Şenol Adalar ve İlhan Kavuşturucu’dur. Kendilerine ve bu isimleri önerenAytekin Kuş’a teşekkür borçluyum.

[3] Karabük Sofrasının sunumunda iki giriş, ana yemek, tatlı, yanında kiren (yabani kızılcık) ve kuşburnu urubu sunduk. Geleneksel yemek sunumunda yan-yemek yoktur ancak geleneksel yemeklerin ticarileşebilmesi açısından biraz da deneysel bir tutumla ana yemek olan bütün eti, galiye yatağında sunduk. Yemeklerin tarifleri bu yazının sonunda verilmektedir. Menünün hazırlanmasında ve sunulmasında Avrasya Aşçılar Derneği Genel SekreteriGürsel Keleş’in çok değerli desteğini aldık. Kendisine teşekkür ederim. 

[4] Sami Zubaida ve Richard Tapper (Ed.), Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, Eylül 2000, ss. 102–138.

[5] Suraiya Faroqhi, Osmanlı’da Kentler ve Kentliler / Kent Mekânında Ticaret, Zanaat ve Gıda Üretimi, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1993, s. 278.

[6] Ebu Abdullah Muhammed İbn Battuta Tanci, İbn Battuta Seyahatnamesi, YKY, İstanbul, Mart 2004, s. 441.

[7] Zubaida ve Tapper, ss. 85–89.

[8] Zubaida ve Tapper, ss. 102–138.

[9] Hulusi Yazıcıoğlu ve Mustafa Al, Safranbolu, Özer Matbaası, Karabük, 1982, ss. 59–75.

[10] Zubaida ve Tapper, s. 87.

Leave a comment

Filed under Food