Bir Turistik-Tarihi Kent Olarak SAFRANBOLU[1]

İbrahim Canbulat, Y. Mimar

Safranbolu, ülkemizdeki ilk turistik-tarihi[2] kenttir ve benzer kentlere örnek olma özelliği vardır. Bu nedenle Safranbolu’nun bir turistik-tarihi kent olarak gelişmesindeki evreler iyi incelenmelidir. Safranbolu’nun Cumhuriyet dönemini incelerken, onu üzerindeki en önemli etkiyi yaratan Karabük’ten ayrı düşünmek olanaksızdır. O kadar ki, “Karabük olmasaydı, Safranbolu bugünkü gibi olmazdı”. Bu cümleyle olumlu bir saptamadan çok bir etkilenme gerçeğinden söz ediyorum. Bu etkilenmenin şekli ve sonuçları sunumda tartışılmaktadır. Bu yazı bir durum saptamasıdır. Çözüm önermeyen bu sunumla, Safranbolu’da gelinen noktanın çarpıklığı kalın çizgilerle belirtilerek, katılımcıların dikkati çekilmek istenmektedir.

 

Sanayileşme Evresi

1927 yılında yapılan ilk nüfus sayımına göre Safranbolu’da 5 218 kişi yaşamaktadır. 1935 sayımında bu sayı 5 571 olur. 1 Haziran 1934’te Karabük’e ilk tren gelmesine, 3 Nisan 1937’de temeli atılan Karabük Demir Çelikİşletmeleri’nde ilk demir üretiminin 10 Eylül 1939’da olmasına karşın, Safranbolu nüfus kaybeder. Bunda İkinci Dünya Savaşı nedeniyle muvazzaf askerlik ve ekonomik sıkıntılar neden olabilir. 1945 nüfus sayımına göre kentsel nüfus 5 164’e inmiştir. KDÇİ’nin (Karabük Demir Çelikİşletmeleri) açılmasından hemen önceki bu evrede artık Safranbolu yalnızca bir yerel pazaryeri ve idari merkez haline inmiş bulunuyordu[3]. Bu yıl Safranbolu’nun kentsel tarihinde bir dönümdür ve bundan sonra Safranbolu artık düzenli olarak nüfus kazanacaktır[4]. Bugün Safranbolu yaklaşık 40 000 nüfusuyla, hala Batı Karadeniz Bölgesi’nin nadir nüfus artışı görülen kentlerinden biridir.

 

Bir Tarihi Kent Olarak Safranbolu

1966 yılında Karabük ile birlikte Safranbolu’nun da imar planı yapılmıştır. İmar planında Safranbolu’nun korunmasıyla ilgili olarak ilke kararları da alınmıştır. Bu Safranbolu’nun tarihi bir kent olma yolunda bir dönüm noktasıdır. Sonrasında bireylerde gelişen koruma bilinciyle devamı gelmiştir. Tümüyle kişisel olanaklarla Emin Hocazade Ahmet Konağı restore edilmiş, Safranbolu’ya kendini koruyan kent sıfatını kazandıran Belediye Meclisi’nin koruma kararları alınmış[5]; 8 Ekim 1976’da Resmi Safranbolu Koruma Kararı devreye girmiştir. 2 Mayıs 1985’te ise koruma altına alınması gereken yapıların listesi Resmi Gazete’de yayınlanmıştır. Bu arada, Kültür Bakanlığı, Kaymakamlar Evi ve Yemeniciler Arastası’nın restorasyonlarını gerçekleştirmiştir.

 

Bir Turistik-Tarihi Kent Olarak Safranbolu

25 yılın sonunda KDÇİ çalışanlarının yoğun olarak konaklama için tercih ettikleri Safranbolu’nun nüfusu 1995 yılında yapılan sayımda 27 576 olarak saptanmıştır. 90’lı yıllar turistik-tarihi kent olma yolunda önemli atılımların yapıldığı yıllardır. TTOK, Havuzlu Asmazlar Konağı’nı restorasyon sonunda bir otel olarak işletmeye almıştır. Yine bu yıllarda Kaymakam Muammer Aksoy’un girişimleriyle Ev Pansiyonculuğunun geliştirilmesi amacıyla önemli çalışmalar yapılmış; eğitim programları düzenlenmiştir. Kültür Bakanlığı bu kez de Arasta Arkası Sokak ve Hükümet Sokağı’nda sağlıklaştırma çalışmaları yapmıştır. Hepsinden daha önemlisi 1994 yılında Safranbolu UNESCO Dünya Mirası listesine alınmıştır.

Sanayisizleşme

Kanımca, Safranbolu’nun turizm konusunda “take-off”u KDÇİ’nin 30 Mart 1995’teki özelleştirilmesi ve yeniden yapılanmasından aşırı derecede etkilenmiştir. 1981’de 13 269 çalışanı olan KDÇİ’nde bu sayı özelleştirmenin yapıldığı 1995 yılında 4 289’a gerilemiştir[6]. Bu yalnızca KDÇİ’den yaklaşık 9 000 kişinin ayrılmış olması demektir. Diğer yandan kurumun o güne kadar sağladığı ekonomik örüntüde çalışan önemli sayıda ticari ve sanayi işletmesi devreden çıkmıştır. Bunlardaki iş gücü kaybı da dikkate alınmalıdır. Bunu Sanayisizleşme olarak isimlendiriyorum[7]. Bir yandan kıdem tazminatlarını, ikramiyelerini almış bir genç emekli nüfus, diğer yandan sermeyesi ve iş gücü devre dışı kalmış iş adamları plansız (daha doğrusu fizibilitesiz) olarak turizme girmeye başlamışlardır. Liberal ekonominin plansız ve programsızlığı adeta Safranbolu’yu bugünkü noktaya sürüklemiştir. Safranbolu’nun, iş adamları, bazen tek başına bazen de bir araya gelerek bugün 2 500 kadar olduğunu tahmin ettiğimiz yatak sayısı için önemli yatırımlar yapmışlardır. 1997 – 2009 yılları arasında geceleme sayısı yalnızca 3 misline çıkarken, yatak kapasitesi 15 kat artmıştır. Bundan daha vahimi ortalama doluluk oranı 2001-2009 yıları arasında yalnızca %18 olarak bulunmaktadır[8].

Konak Oteller

Bugün Safranbolu’nun 90 konağı yaklaşık 27 milyon TL harcanıp[9], restore edilerek otel olarak işletmeye alınmıştır. Bu konaklarda toplam 630 oda ile 1 500 yatak kapasitesi yaratılmış bulunmaktadır. Yüksek yoğunluklu yapılanmanın konaklar üzerinde geri dönülemez tahribatı göz ardı edilmektedir[10]. Safranbolu’nun UNESCO Dünya Mirası olmasındaki en önemli nedenlerden biri olan “Yaşayan bir Kent” olması ciddi tehdit altındadır. Gidiş tüm konakların turistik amaçla kullanılması yönündedir[11]. Gelinen noktada gerek işletmeciler, gerekse yöneticiler çözüm arayışındadırlar ancak ne yazık ki bir başarı sağlayamamaktadırlar. Bu yazının kapsamı dışında olmakla birlikte, arayışların günübirlik turisti çekmesi yanında hediyelik eşya ve hizmetler sektöründeki[12] paralel çarpık yaklaşım nedeniyle Çarşı’nın (Tarihi Merkez) fiziki ve sosyal yapısı da tehdit altındadır.

Nüfus Hareketi

Grafikte görüleceği gibi, Safranbolu’da 1945’ten bu yana düzenli bir nüfus artışı olmaktadır. Nüfus artışı ile turizmin gelişmesi arasında doğrudan bir bağ kurmak doğru olmaz kanısındayım. Safranbolu’nun ilk evrede kendi kırsalından nüfus aldığı çok açıktır[13]. Bunun en önemli nedeni sanayileşmedir ve başka bir deyişle KDÇİ ve giderek onun yarattığı yan sanayi, haddehanelerdir ve gereksindiği hizmet işletmeleridir. 1995’te özelleşmesiyle emekli olan 9 000 kişiden köken itibariyle Safranbolulu olanların kenti terk etmediklerini düşünüyorum. Bu dönemde bilindiği üzere asıl nüfus kaybı Karabük’te görüşmüştür. Bugün Safranbolu hala önemli bir emekli kentidir. Turizm gelirlerinin yaklaşık yıllık 2 milyon TL olmasına karşın emekli maaşlarının 7 milyon TL civarında olduğunu hesaplıyorum[14].

Sonuç

Safranbolu’da aşırı bir yatak kapasitesi ortaya çıkmış bulunmaktadır. Artış hala sürmektedir. Karsızlığın doğal sonucu olarak işletmelerin aralarındaki fiyat rekabeti kıyasıya sürmektedir. Bunun bedelinin ise hizmet standartlarında düşme olması, kaçınılmazdır. Sonucunda Safranbolu, daha kısıtlı bütçesi olan turisti tatmin edebilecek noktaya doğru gerilemektedir. Safranbolu’nun yatak kapasitesi adeta hafta sonları doluluk için belirlenmiştir. Turizmin haftanın günlerine ve aylara düzgün dağılması amacıyla yapılan turizmin çeşitlendirilmesi amaçlı arayışlar ise önemli kazanımlar getirmemektedir[15]. Bütün bunlar plansız sanayisizleşmenin doğal sonucudur. Avrupa’da sanayisizleşme belli bir planla kontrollü bir şekilde gerçekleştirilmekte, geçişin getireceği sosyo-ekonomik sorunlara çözüm aranmaktadır. Karabük örneğinde ise KDÇİ’nin özelleştirmesinin getireceği sosyo-ekonomik sorunlar hiç bir şekilde dikkate alınmamıştır. İlk bakışta Safranbolu sanayisizleşmeyi sorunsuz gerçekleştirmiş gibi gözükmekle birlikte, geleceğe yönelik sorun biriktirir durumdadır. Safranbolu’nun giderek sürdürülebilir kültür turizmini gerçekleştirmesi risk altına girmekte; bundan daha tehlikelisi en önemli somut kültürel mirası savurganca kullanmaktadır.

 

[1] Bu sunum 29–30 Ocak 2010 günleri ÇEKÜL’ÜN katkılarıyla gerçekleştirilen BAKAB (Batı Karadeniz Kalkınma Birliği), Safranbolu Toplantısı’nda yapıldı.
[2] Biraz da kafa karıştıran bu tanım “Tourist-Historic City” karşılığı olarak kullanılmaktadır. G. J. Ashworth & J. E. Tunbridge, The Tourist-Historic City / Retrospect and Prospect of Managing the Heritage City, Pergamon, Amsterdam, etc. 2000.
[3] Safranbolu’nun bir turistik-tarihi kent bağlamında koruma boyutu “Safranbolu’da Koruma” başlıklı yazımda ayrıntılı bir şekilde anlatılmaktadır. Gönül Putlar (Hazırlayan), Yapılar Fora / Mustafa Pultar’a Armağan Kitabı, Tetragon, İstanbul, 2010, sayfa: 261–70.
[4] Bu dönem için: Aytekin Kuş (Derleyen), Belediye Başkanı Gadartalıoğlu Osman Akın’ın Özel Arşivinden: Bir Zamanlar Safranbolu, 1931–1946, Safranbolu Belediyesi Kültür Hizmeti, Safranbolu, Mart 2009.
[5] Bu dönem için: Kızıltan Ulukavak, Safranbolu’da bir Zaman; bir Başkan… (1974–1980), Safranbolu Belediyesi Kültür Hizmeti, Safranbolu, Ocak 2005.
[6] Naim Bulungiray, Özelleştirmenin Sosyo-Ekonomik Etkileri Üzerine bir Uygulama: Kardemir Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Anabilim Dalı, İktisat Politikası Anabilim Dalı, İstanbul, 2006.
[7] Bu kavramı ilk ben kullandım diye düşünürken bir yüksek lisans tezine ulaştım. Özellikle Sanayisizleşmenin Karabük görüntüsü için başvurulması gereken önemli bir kaynaktır. Murat Çevik, Sociospatial Impacts of Deindustrialization: A Case of Karabük, A Thesis Submitted to the Graduate School of Natural and Applied Sciences of the Middle East Technical University, Ankara, 2003.
[8] Genel olarak konaklama tesislerinde karlılık eşiği olarak kabaca %40 doluluk kabul edilir. Buna karşın Safranbolu’da hala tasfiyeler ya da konsolidasyonlar gözlenmemektedir. Bunun kanımca en önemli nedeni işletme sahiplerinin çoğunlukla asıl işlerinden gelir sağlıyor olmalarıdır.
[9] Konak başına alım, proje ve restorasyon bedelleri toplamı olarak 300 000 TL hesabıyla.
[10] Canbulat, ibid
[11] Son Koruma İmar Planı’nda bu yönde kısıtlamalar getirilmesi çok olumludur.
[12] Emekliler hediyelik eşya dükkânları açmışlardır.
[13] Şu anda kırsal nüfus 8 000’e düşmüştür.
[14] Safranbolu Emekliler Derneği’nin 7 000 üyesi vardır.
[15] Safranbolu’nun hafta içi konaklama kapasitesini bir yere kadar pazarlamacılarla değerlendirmektedir.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s