Aziz Stefan Kilisesi – Ulucami (Safranbolu)

İbrahim Canbulat, Y. Mimar

Not: Bu yazı henüz gelişme aşamasındadır. Karşı görüş ve destek beklentisiyle yayınlanmaktadır.

IMG_3169

Safranbolu’nun geçmişte bir Rum Mahallesi olan Kıranköy Semti’nde bulunan Aziz Stefan Kilisesi, Rumların 1920’lerde Yunanistan’a girmeleri sonrasında camiye devşirilerek Ulucami adıyla Müslümanların ibadetine açılmıştır. Restorasyon geçirecek olan caminin mimari projeleri hazırlanmış bulunmaktadır.

Bir süredir, Dadibra – Zalifra bağlamında Bizans / Selçuk kentinin konumunu ve özelliklerini sorgulamaktayım. İlk bulgularım, Dadibra’nın Gümüş Kanyonu’nu batı sınırı olarak kullanarak bugün Kale olarak isimlendirilen iç kaleyi saracak şekilde güney, batı ve kuzeyinde yerleştiği yönündedir. Bu konudaki araştırmalarım sürmektedir.

Osmanlı belgelerinden bugün Kıranköy olarak isimlendirilen Gebran Mahallesi ise tanımladığım Dadibra Kenti’nin tümüyle dışında kalmaktadır. Dadibra’nın bugün Kıranköy olarak isimlendirmekte olduğumuz yerde olması gerektiği yönündeki görüş, iç kalesinden farklı bir yere konumlanan bir Bizans kenti düşünmenin anlamsızlığı nedeniyle kabul edilemez.

Dadibra’nın Selçuklularca alınışını ayrıntılı bir şekilde aktaran Niketas Choniates “Türk, şehri aldı ve kendi insanlarına ikamet etmeleri için verdi. Halk, şehri terk etti ve diğer şehir ve eyaletlere dağıldılar. Çoğu, kendilerine şehrin yakınlarında ahşap kulübeler yaparak, köleliğin boyunduruğunu takıp, Türk’ün izniyle kaldılar, çünkü aziz şehrin tatlılığı onların hafızalarından silinemezdi.” Bu yazıdan çoğu Dadibralının şehri terk etmekle birlikte şehrin çevresinde bir yerlere yerleştikleri açıkça anlaşılmaktadır.

Selçukluların Zalifra olarak isimlendireceği şehirle ilgili güvenilir bilgiye ancak 16. yüzyıldan başlayarak ulaşabiliyoruz. 1519 yılı Borlu Kasabası merkezinde bulunan Gebran Mahallesi’nin 27 hanede toplam 148 nüfusa sahip olduğunu görüyoruz. 1530’da da aynı sayılar verilirken, II. Selim döneminde ise 1568 ve 1579’da 111 hanede 610’a çıkıyor. Gezisi sırasında 21 – 22 Ekim 1837’de Kıranköy’de konaklayan İngiliz seyyah ve bilim adamı William Francis Ainsworth, 250 Hıristiyan evinin bulunduğunu belirtmektedir. 1903 yılında Paflagon’ya gezisi sırasında 15 – 18 Ekim 1903 günleri Kıranköy’de konaklayan Alman arkeolog Prof. Dr. Richard Leonhard ise 500 ev ve Cuinet I. V’ye dayanarak 2795 Rum Ortodoks nüfus bulunduğunu bildirmektedir.

Araştırmalarım süresince öncelikle Aziz Stefan Kilisesi’nin yerleşmenin tarihi ile ilgili bilgi sağlayabileceğini düşündüm. Bu nedenle Fener Patrikhanesi Kütüphanesi’nden bilgi almaya çalıştım. Öncelikle yerleşmelerle ilgili kayıtların piskoposlarca tutulduğunu ve bu bilgilerin patrikhaneyle paylaşılmadığını öğrendim.  Elimde yalnızca güvenilir kaynak olarak Aziz Stefan Kilisesi kitabeleri vardı. Kitabelerin transliterasyon ve tercümelerini yaptırdım.

Şu anda Ulucami’nin kapısı üzerinde 3 adet kitabe bulunmaktadır ve camiye çevrilmesi sırasında bu kitabeler olduğu gibi korunmuştur. Yatay olarak duran ve iyon tarzındaki kitabeden kilisenin yenilenerek 15 Ağustos 1872 tarihinden yeniden ibadete açıldığı anlaşılmaktadır. Bu kitabenin transliterasyonunu Yunanistan İstanbul Başkonsolosluğu’nun bulunduğu Şişmanoğlu Megaro Binası’nda (Beyoğlu İstanbul) hizmet vermekte olan Meletios Sakkoulidis Kütüphanesi yetkilileri gerçekleştirdi. Yakın ilgi gördüğüm Sayın Yani Paisios’un şahsında hepsine teşekkür ederim. Kitabe Yunan harfleriyle aşağıdaki gibi okunmaktadır:

IMG_3019a IMG_3018a

Που αζίζ Πρωτόμαρ: βέ άρχιδιάκονος Στέφανος ίσμίϊλε ίσιμλενμίς σερίφ έκκλησία σεραφετλού μητροπολίτ αγ: Νεοκαισαρίας Κύρ Ίερόθεοσουν τικάτου ίχτιμαμίϊλε μεχρούμ χα Μωϋσή χα Βασιλείου άζίμ ίανετίϊλε βέ Κηράν κιοϊούν τζουμλέ ιττικατλού χριστιανλαρίν χάρτζου μεσαριφίϊλε τεμελτέν τζετίτ όλουνμούστουρ. 1872 Άυγούζ: 15

Aynı kitabelerin Latin harfleriyle yazılması durumunda aşağıdaki metne ulaşılmaktadır:

Bu aziz Protomar: ve arhidiakonos Stefanos ismi ile isimlenmiş şerif ekklisia şerafetlu mitropolit ag: Neokaisarias Kyr İerotheosun dikkat ü ihtimamı ile merhum Ha Moisi Ha Vasiliu azim ianeti ile ve Kıran köyün cümle ittikatlu Hristiyanların harc u mesarifi ile temelden cedid olunmuştur. 1872 Avguz: 15

Görüleceği gibi, metinler Karamanlıcadır ve kolayca anlaşılmaktadır. Okunan kitabenin sol ve sağ üstünde iki kitabe daha bulunmaktadır. Soldaki büyük, sağdaki küçük harflerle yazılı kitabelerin metni şöyledir:

IMG_3015 IMG_3016a

Σωτήρ φανείς, Στέφανε, άλγεινών πόνων

λαιοΰ γόνατος хαί ποδός οίκτράς φίλης,

θετον ναόν δωροΰρμαι κλεινήι τήι πόλει

τοΰ Θεοδώρου, хράντορος παλαιрάτου,

δωρουμένη ληφθέντα δώρον σόν πόδα

αύτωι μένειν, σύσσημον άλήστου μνείας

Bu kitabeleri Yunanlı genç arkadaşım Bayan Lina Gilomanakis İngilizceye çevirdi. Çeviri şöyle:

You Stefan who, probably, has saved yourself from hard, unbearable pains from which I suffered, me, your friend in the left knee and leg, this holy church I am building, in the glorious city of Theodor, the prominent warrior. And your leg, that I have received a present I donate it in this church, in order to exist there whole, for an eternal memory.[1]

Bu İngilizce metinden hareketle benin Türkçe çevirim ise şöyle:

Aziz Stefan, sen ki sol diz ve bacağımdaki çektiğim dayanılmaz ağrılardan kesinlikle ben dostunu kurtardın. Ben, önde gelen savaşçı Theodor’un görkemli şehrinde bu kutsal kiliseyi inşa ediyorum. Ve ebedi bir anı olarak her zaman orada bulunması amacıyla bana armağan edilen bacağını bu kiliseye bağışlıyorum.

Araştırmalarımın gelişmesi aşamasında Cyril Mango’nun önemli bir makalesine ulaştım.[2] Mango, “İmparatoriçe Eudocia’nın Düzmece Kitabesi ve Pulcheria’nın Aziz Stefan Kutsal Emaneti” başlıklı yazısında kitabelerin düzmece olduğunu açık bir şekilde kanıtlamaktadır. Düzmece olan yalnızca kitabeler değil, Aziz Stefan’a ait olduğu ileri sürülen sol bacak da düzmecedir. Mango’ya göre kitabeyi yarı cahil bir başöğretmen, metinde yazılı olan 5. yüzyılın dünyasına değil, 19. yüzyılın “ellinismos”  hayallerine uygun olarak kaleme almıştır. İlginç olan Ainsworth’e gezisi sırasında bu bacağın gösterilmiş olmasıdır[3]. Mango’ya göre ilk yanıltılan 1889’da Safranbolu’dan geçen Fransız akademisyen G. Doublet olmuş, onu hemen hiçbir şüpheye düşmeden William Ramsey, H. Leclerq, H. Delehaye, F. Haklin, D. GorceE. D. Hunt, K. G. Holum, P. Maraval ve E. Livrea izlemiştir. Aynı yanılgı nedeniyle W. M. Calder ve G. E. Bean Classical Map of Asia Minor’da Safranbolu’yu Germia Theodorias olarak yayınlamıştır. Bazı kaynaklarda bu yanılgı hala yinelenmektedir. Gabrielides, Chr. Marek, K. Bekle, R. Merkelbach, J. Stauber ve D. Feissel ise konuya temkinli yaklaşmayı tercih etmişlerdir.[4]

Doğru olan kilisenin 1872 yılında daha önce aynı yerde bulunan kilisenin üzerine yeniden yapıldığı bilgisidir. Kilisenin bugün bulunduğu noktada 515 tarihinde bir kilisenin yapılmış olamaz. Bu nedenle Asıl Dadibra kiliselerinin Selçuklularca devşirilmiş ve bugün Eski Cami ve Taş Minare Camisi olarak isimlendirdiğimiz yapılar olduğunu ileri sürmek yanlış olmaz.


[1] Lina Gilomanakis’in çeviri ile ilgili notları: The  ΒΣ  ΕΥΔ  under the text, referred to imperatrice Eudokia, the wife of Theodose II. Next to, the φιε’  is a date that isn’t possible to explain. In the epigram with normal letters, in the right corner, in the end, there is a word απριλιη. Maybe, is the month April. I think that it referred in a way with the text, but I don’t know how…

[2] Mango, C. “A Fake Inscription of the Empress Eudocia and Pulcheria’s Relic of Saint Stephen”, http://antichita.uniroma2.it/nearhome/nr01_mango.pdf

[4] Mango, a.y.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s