Eflani Pazar

 

IMG_3741

 

İbrahim Canbulat

 

Yazıcı (2001), Hayri Erdem’e dayanarak, Eflani’nin de içinde bulunduğu bölgede, Anadolu’nun bilinen ilk halklarından Hulanaların yaşadıklarını belirtmektedir. Eflani, daha henüz bir yerleşme yokken Bithnya kralları Nikomeneslerden birinin oğlu olan Phylomenes tarafından orada bir kale kurulmasıyla ortaya çıkmıştır. Eflani’nin Amasra’yı iç Anadolu’ya bağlayan yol üzerinde1 olması kalenin burada kurulması için neden olmuştur. Bazı kaynaklara göre bugün kullandığımız “Eflani” adı “Phylomenes”in Türk ağzına uyarlanmasıdır. Bu savı Bilge Umar reddediyor ve Eflani adının çok daha eskilerden yerli halkların verdiği bir addan kaynaklanmış olabileceğini ileri sürüyor. Ona göre ad Pala halkından gelen “Palawana”nın değişmesi sonucu ortaya çıkmış olabilir, diğer bir olasılığın ise Anadolu’da oldukça yaygın olan “avlana” ve ( bol su, gür su, köpüklü su anlamında) aslı Luvi dilinde “aul” olan sözcüğün Türkçeleşmesinden gelmekte olabilir demektedir. Osmanlılarca Eflani-i Bolu olarak isimlendirilmesi burada bulunan kale nedeniyle olmalıdır. Eflani’de ilkçağ ve erken ortaçağdan herhangi bir arkeolojik kalıntı bulunmamaktadır. Ancak Dökü vd, (2006) Ahmet Gökoğlu’na dayanarak Eflani’de bir timülüsün varlığını not etmektedirler.2

Eflani Candaroğullarının beşiği olarak isimlendirilmektedir.1292’de gösterdiği yararlılıklar nedeniyle İlhan Geyhatu tarafından Komutan Şemseddin Yaman Candar’a tımar olarak vermiştir. Kaynaklar Eflani’nin Paphlagonya’daki İlhanlı tımarlarının merkezi olduğunu belirtmektedir. Daha sonra oğlu Süleyman Paşa, çevredeki Türkmenleri devşirip, çeri edip, Kastamonu bölgesini dirlik olarak almış bulunan Mahmut Bey’e 1309’da baskın yapıp öldürmüş, Kastamonu ve Safranbolu’yu (Zalifre) sahiplenmiştir. Böylece Candaroğulları dönemi başlamıştır. Ardından da Süleyman Paşa, başkentini Kastamonu’ya taşımıştır. Candaroğlu (Kötürüm) Beyazıd’ın oğlu II. Süleyman Paşa, Murat Hüdavendigar’ın desteği ile başa geçince Eflani Kalesi ve çevresini Osmanlılara vermiştir. Osmanlı – Candarlı sınırı uzun süre buradan geçti. Ne yazık ki Candarlıların kuruluş beşiği olan Eflani’de bugüne kalabilen bir Candarlı eseri bulunmamaktadır. Osmanlılar döneminde Safranbolu’ya bağlıdır ve burada bulunan 5 000 akçelik Saçak ve 839 akçelik Akpınar köyleri padişah hassıdır.

Uluslu İbrahim Hamdi, 1758-9’da Eflan bolı’yı “… Eflani bolı altmış buçuk derece tul ve kırk bir derece kırk dakika arzda Zağfran borlundan altı saat şarkda bir humvar zeminin ortasında pazarı her pazarertesi durur dekakin-i vafire ve etmekçi furunı ve kasab dükkanları ve han ve odalar ve mahkeme ve mufti yeri ve kethuda yer ve nakibüleşraf ve bir camii vardır ve cami kurbünde üç dört nerdüban aşağı inilür bir akar çeşmesi ve galle pazarı olub her haftada etrafdan gelüb develer ve katarlar ile zahire almalarile ekser karları ekindir ve bir tarafında sığır pazarı durur ve ol tarafda püryan kuyuları olub ruz-ı hızırdan kasıma varınca kuyu kuyu püryanı pişirüb satarlar ve hayvanatdan at ve katır ve eşek ve koyun ve inek her kısmından mübalağa gelüb alış veriş i!derler…” diye anlatmaktadır.3

Leonhard, (1915) ise 10-11 Ekim 1903’te gecesi konakladığı Eflani için çok olumlu bir resim aktarmamaktadır. “…derenin sağ kıyısından çok uzaklarda olmayan ve bir pazar kasabası olan Eflani Pazar’da (825 m), bulunan handa bir gece kaldık. Sadece Pazartesi günleri kurulan pazarı dışında, burası çok kirli ve cansız yer. Topluca kesilen mandaların boynuz ve kemikleri yalnızca çevreyi değil havayı da kirletiyor. Mandaların yalnızca derisinden yararlanıyor olmalılar. … Safranbolu çevresinden birçok köylü, şimdiden ertesi gün kurulacak Eflâni Pazarı’na katılmak için gelmişlerdi. Uzun bir süreden beri ilk kez yeniden dört tekerlekli, dingile takılı çember ve d!esteklerden değil masif ahşaptan tekerlekleri olan arabalar gördüm….”4

Yazıcı, Safranbolu iktisadi yapısını anlatırken Osmanlılar döneminde bölgede çok sayıda pazarın kurulduğunu Eflani pazarının da bunlardan biri olduğunu belirtmektedir.5 Kanımızca Bizans’dan devralınmış panayırların kentsel yerleşmesi bulunmayan alanlarda pazar olarak işlevini sürdürmüşlerdir. Bu bağlamda Uluslu İbrahim Hamdi’ye dayanarak Osmanlı geç döneminde Eflani’nin bir idari merkez ve bir pazar yeri olarak yaşadığını öğreniyoruz. Leondard’ın 1903’deki olumsuz değerlendirmesine karşın, hem önemli bir kervan yolu üzerinde bulunması, hem de zengin bir kırsal hinterland’a sahip olması sonucu Eflani Pazar 20. yüzyılda, Safranbolulu tüccarların burada kalıcı dükkanlar yaptırması ve çevre köylerden topladığı nüfusla kentsel yapıya ulaşmıştır.

Yukarıda kısaca tarihi ve işlevini anlattığımız Eflani önemli ve derinlikli bir tarihe sahiptir. Kentte önemli tarihi yapılar bulunmamakla birlikte, Eflani bir kırsal merkez ve kervan yolu üzerinde konak olarak yaklaşık 3000 – 3500 yıllık bir tarihe sahiptir. Bugün hala zenginliğini sürdüren Eflani pazarı bölgenin agro-kültürel geçmişini günümüze taşımaktadır. Öte yandan Paflagonya Bölgesi arkeolojik araştırmaları son yıllarda hız kazanmış ve bölgenin geçmişiyle ilgili önemli belgelere ulaşılmaya başlanmıştır. Kanımızca, bu ilgiden Eflani de yararlanacaktır.

 

______________________________________

Notlar:

1 Belke (1996) sayfa 133.

2 Döküvd. (2006) sayfa 71.

3 Yaman (1940) sayfa 45-6.

4 Leonhard (1915) sayfa 137.

5 Yazıcı (2001) sayfa 87.

 

Kaynakça:
Belke, K., Tabula Imperii Byzantini 9 / Paphlagonien und Honorias, Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien, 1996.

Dökü, E., G. Dinç ve F. Şimşek, “Ahmet Gökoğlu Not Defterleri: Paphlagonia Bölgesi İlk Kültür Envanteri”, Anadolu / Anatolia, s. 20, 2006.

Leondard, R., Paphlagonia / Reisen und Forschungen im Nördlichen Kleinasien, Dietrich Reimer, Berlin, 1915.

Umar, B., Paphlagonia, İnkilap, İstanbul, 2005.

Yaman, T. M., “Cihannüma’nın İlaveli Nüshası”, Ülkü Halkevleri Dergisi, Ulus, Ankara, 1940.

Yazıcı, H., Küçük Osmanlı’nı Öyküsü / Safranbolu Tarihi, Şa-To, İstanbul 2001.

Yazıcı, H. ve M. Al, Safranbolu / Safranbolu – Karabük – Ulus – Eflani, Özer, Karabük, 1982.

Yücel, Y., Çoban-Oğulları Beyliği / Candar-Oğulları Beyliği I, AKDTK, Ankara, 1980.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s